واریکوسل اتساع و پیچ خوردگی غیرطبیعی شبکه وریدی (سیاهرگی) بالای بیضهها است. به طورکلی علل بروز واریکوسل را به سه دسته ی ژنتیکی، اختلالات داخلی رگ ها وعوامل مربوط به ساختار فیزیکی بدن (Body habitus) تقسیم می کنند.
خون رسانی به بیضه از طریق سه سرخ رگ عروقی مستقل صورت میگیرد و تخلیه خون کثیف از بیضه توسط شبکه سیاهرگی (شبکه ی پمپینیفرم ) انجام می شود که این سیاهرگ ها در ادامه ی مسیر خود به سیاهرگ کلیه در سمت چپ و سیاهرگ اجوف تحتانی در سمت راست تخلیه می شوند. این بیماری به علت گشاد شدن غیر طبیعی شبکه ی سیاهرگی بیضه و سیاهرگ طناب بیضه ایجاد می شود.
واریکوسل چیست؟
واریکوسل (Varicocele) به زبان ساده همان «واریس بیضه» است. این عارضه زمانی رخ میدهد که سیاهرگهای درون کیسه بیضه (اسکروتوم) که وظیفه انتقال خون از بیضه به سمت قلب را دارند، دچار اتساع و پیچخوردگی میشوند. این شبکه سیاهرگی که به آن شبکه پامپینیفرم گفته میشود، در حالت عادی به خنک نگه داشتن بیضهها کمک میکند؛ اما در صورت بروز واریکوسل، دریچههای لانه کبوتری در این رگها به درستی عمل نکرده و باعث تجمع خون و افزایش دمای بافت بیضه میشوند.
علت واریکوسل چیست؟
به طورکلی علل بروز واریکوسل را به سه دسته ی ژنتیکی، اختلالات داخلی رگ ها وعوامل مربوط به ساختار فیزیکی بدن (Body habitus) تقسیم می کنند. در یک مطالعه ریسک بروز واریکوسل در اقوام درجه یک بیماران مبتلا به این بیماری به خصوص در برادران بیمار را 4 تا 8 برابر جمعیت عمومی گزارش کردند.
فقدان دریچه ی سیاهرگی یا نارسایی در عملکرد دریچه ای سیاهرگ های طناب بیضه ی چپ می تواند باعث برگشت خون به شبکه ی سیاهرگی بیضه و در نتیجه اتساع آن شود.
تاثیرات مخرب ناشی از این بیماری بر روی بیضه ها قابل توجه بوده و به اثبات رسیده است. نمونه برداری از بیضه های بیماران مبتلا به این بیماری یک طرفه نشان دهنده ی توقف در بلوغ اسپرم ها و کاهش تولید اسپرم و همچنین کاهش ضخامت و قطر لوله های اسپرم ساز است.
نکته قابل توجه اینجاست که حتی در واریکوسل یک طرفه، تغییرات مخرب در هر دو بیضه دیده می شود البته شدت آن در بیضه ی مبتلا به این بیماری بیشتر است. از دیگر تغییرات مشاهده شده در نمونه برداری بیضه ی این بیماران می توان به اختلال در سلول های تولید کننده ی تستوسترون و سلولهای موثر در اسپرم سازی و همچنین اختلال در مویرگ های بیضه اشاره کرد.
علائم واریکوسل
بسیاری از مبتلایان علائم خاصی ندارند، اما در موارد پیشرفتهتر نشانههای زیر بروز میکند:
درد مبهم و مزمن: دردی که با ایستادن طولانی یا فعالیت بدنی شدید افزایش یافته و با دراز کشیدن بهبود مییابد.
تورم یا برجستگی: مشاهده رگهای پیچخورده در کیسه بیضه که ظاهری شبیه به “کیسه کرم” پیدا میکنند.
آتروفی بیضه: کوچک شدن بیضه در سمتی که درگیر واریکوسل است (معمولاً سمت چپ).
احساس سنگینی: ایجاد حس فشار و سنگینی مداوم در کیسه بیضه.
تشخیص واریکوسل
پزشک متخصص ارولوژی از روشهای زیر برای تشخیص استفاده میکند:
معاینه فیزیکی: در حالت ایستاده و با استفاده از مانور والسالوا (زور زدن شبیه دفع مدفوع) پزشک رگهای متسع را لمس میکند.
سونوگرافی داپلر رنگی: دقیقترین روش برای اندازهگیری قطر رگها و مشاهده بازگشت خون (رفلاکس) به داخل بیضه است.
آزمایش اسپرم (Semen Analysis): برای بررسی تعداد، شکل و حرکت اسپرمها تجویز میشود.
روشهای درمان واریکوسل
همه موارد واریکوسل نیاز به درمان ندارند. درمان تنها زمانی توصیه میشود که فرد دچار درد شدید، آتروفی بیضه یا ناباروری باشد.
جراحی میکروسکوپی (گلد استاندارد): بهترین و دقیقترین روش است که با استفاده از میکروسکوپ، رگهای خراب بسته شده و به رگهای سالم و لنفاوی آسیبی نمیرسد.
جراحی لاپاراسکوپی: از طریق سوراخهای کوچک در شکم انجام میشود.
آمبولیزاسیون: روشی غیرجراحی که توسط رادیولوژیست مداخلهای انجام شده و در آن با فنر یا چسب مخصوص، رگ مسدود میشود.
خطرات عمل واریکوسل
مانند هر جراحی دیگری، این عمل نیز خطرات احتمالی دارد که البته در روش میکروسکوپی بسیار نادر هستند:
هیدروسل: تجمع مایع اطراف بیضه (شایعترین عارضه در روشهای قدیمی).
عود مجدد: احتمال بازگشت بیماری (در روش میکروسکوپی کمتر از ۱ درصد است).
آسیب به شریان بیضه: که میتواند منجر به از بین رفتن بیضه شود (در جراحی میکروسکوپی به ندرت رخ میدهد).
سن ابتلا به واریکوسل
این بیماری به ندرت در سن پایین تر از ده سال دیده می شود و بروز آن بین 10 تا 15 سالگی به شدت افزایش می یابد که می تواند نشان دهنده ی ارتباط آن با بلوغ فرد باشد. شیوع این بیماری در بزرگسالان برابر با 8 تا 16 درصد می باشد. اگر چه اغلب موارد این بیماری در طرف چپ گزارش شده ولی در گزارشات جدید تر شیوع موارد دو طرفه افزایش یافته و در 15 تا 50 درصد موارد واریکوسل به صورت دو طرفه مشاهده می شود. به طور کلی بروز جداگانه ی واریکوسل در سمت راست شایع نبوده و دراین صورت باید به وجود یک توده که بر روی سیاهرگ ها فشار می آورد و مانع بازگشت خون می شود مشکوک شد.
شدت و درجه واریکوسل
تقسیم بندی شدت واریکوسل به هنگام معاینه به صورت زیر است:
واریکوسل درجه 1: فقط در زمان افزایش فشار داخل شکم در هنگام زور زدن قابل لمس است.
واریکوسل درجه 2 : به راحتی و بدون نیاز به زور زدن قابل لمس است ولی قابل رویت نیست.
واریکوسل درجه 3: سیاهرگ های متسع و گشاد شده بدون نیاز به زور زدن از ورای پوست کیسه بیضه به راحتی قابل رویت است.
اگر میزان شیوع این بیمار را به طور کلی 15 درصد درنظر بگیریم، 9% موارد درجه 1، 4% موارد درجه 2 و 2% آن درجه 3 است.
واریکوسل، با تغییرات بیوشیمیایی خاصی نیز همراه است. کاهش غلظت تستوسترون داخل بیضه و در موارد واریکوسل درجه ی 3 حتی کاهش غلظت تستوسترون در خون نیز دیده شده است. از اثرات منفی ثابت شده واریکوسل بر بیضه، کاهش رشد بیضه است که ارتباط معکوس با کیفیت بیضه دارد.
بزرگ تر شدن بیضه پس از عمل جراحی واریکوسل اگرچه نشانه ی موفقیت در درمان محسوب می شود ولی الزاما به معنای بهبود کیفیت اسپرم بیمار نیست.
تاثیر واریکوسل بر روی کیفیت اسپرم نیز قابل مشاهده است و شامل تغییراتی مانند کاهش حرکت اسپرم ها، افزایش اسپرم های نابالغ واسپرم های با اشکال غیر طبیعی می باشد.
علل مختلفی برای تغییرات ذکر شده به دنبال این بیماری مطرح شده است از این علل می توان به افزایش فشار سیاهرگی و جریان معکوس مواد سمی از غدد فوق کلیوی به بیضه اشاره کرد.
از منطقی ترین علل می توان به آسیب حرارتی ناشی از این بیماری به بیضه ها اشاره نمود. دمای داخل بیضه به طور طبیعی بین 33 تا 34 درجه ی سانتیگراد بوده و این دما جهت تولید اسپرم طبیعی الزامی است ولی با بروز واریکوسل دمای بیضه ها بالاتر رفته و منجر به بروز اختلال در فرآیند اسپرم سازی بیضه ها می شود.
آیا واریکوسل بر باروری تاثیر میگذارد؟
پاسخ کوتاه: بله. واریکوسل شایعترین علت قابل درمان ناباروری در مردان است. این بیماری از سه طریق بر کیفیت اسپرم اثر میگذارد:
افزایش دما: بیضهها برای اسپرمسازی به دمایی حدود ۲ تا ۳ درجه کمتر از دمای بدن نیاز دارند. خون جمع شده در رگها دما را بالا برده و تولید اسپرم را مختل میکند.
استرس اکسیداتیو: تجمع خون باعث ایجاد رادیکالهای آزاد شده که به دیانای (DNA) اسپرم آسیب میزند.
کاهش هورمونها: در موارد شدید، تولید تستوسترون ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد. طبق آمار، حدود ۴۰ درصد مردان مبتلا به ناباروری اولیه و ۸۰ درصد مردان مبتلا به ناباروری ثانویه دچار واریکوسل هستند.
بیشتر بدانید…
دکتر محمد جباری جراح و متخصص کلیه و مجاری ادراری تناسلی و فوق تخصص ارولوژی ترمیمی
مجتبی
شنبه ۲۱ شهریور ۹۴( 1 دهه پیش)
تعداد بازدید: 312
مشاهده پرسش
همیارسیستم