علائم تنگی مجرای ادرار در مردان و زمان مراجعه‌ی فوری

اگر مدتی است که ادرارتان ضعیف‌تر از قبل می‌آید، نگرانی‌تان قابل‌درک است. علائم تنگی مجرای ادرار در مردان با جریان ضعیف یا کند ادرار شروع می‌شود و اغلب کم‌کم، طی ماه‌ها پیش می‌رود. پیش از اینکه هر ضعفی را به پروستات نسبت بدهید، بهتر است بدانید تنگی مجرا مشکل جداگانه‌ای است و راه تشخیص و درمان خودش را دارد.

تنگی مجرا یعنی بافت اسکار، مسیر خروج ادرار را باریک کرده است. طبق Cleveland Clinic حدود ۱٪ مردان به آن مبتلا می‌شوند و بعد از ۵۵ سالگی شایع‌تر می‌شود — یعنی مشکلی نادر نیست، ولی چون شبیه بزرگی پروستات به نظر می‌رسد، اغلب دیر تشخیص داده می‌شود.

تنگی مجرا معمولاً با تغییر آرام الگوی ادرار کردن شروع می‌شود.

علائم تنگی مجرای ادرار در مردان چیست؟

هشت نشانه‌ی زیر در منابع پزشکی برای تنگی مجرا آمده است. اولی شایع‌ترین است؛ ترتیب بقیه نشان‌دهنده‌ی شیوعشان نیست.

• جریان ضعیف یا کند ادرار
• پخش‌شدن، پاشیدن یا دوشاخه شدن جریان ادرار
• احساس خالی‌نشدن کامل مثانه یا فشار آوردن برای ادرار کردن
• نیاز مکرر یا ناگهانی به ادرار، حتی بلافاصله بعد از دستشویی
• سوزش یا درد هنگام ادرار
• خون در ادرار، ادرار تیره یا خون در منی
• عفونت ادراری یا التهاب پروستات که بارها برمی‌گردد
• ترشح از مجرا، تورم آلت یا درد زیر شکم و لگن

همه‌ی این علائم در یک نفر جمع نمی‌شوند و شدتشان از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند؛ یکی-دو مورد هم اگر چند هفته ادامه پیدا کند، ارزش مراجعه دارد. و جواب سؤالی که احتمالاً همین حالا در ذهنتان است: تنگی مجرا درمان دارد و روش‌هایش از باز کردن بسته با لیزر تا جراحی ترمیمی مجرا را شامل می‌شود — ولی انتخاب روش به محل و طول تنگی بستگی دارد و اول باید تشخیص قطعی داده شود.

چرا جریان ادرار باریک یا دوشاخه می‌شود؟

جریان ضعیف یا کند ادرار شایع‌ترین علامت تنگی مجراست. وقتی مجرا باریک می‌شود، ادرار با فشار کمتری خارج می‌شود و گاهی به‌جای یک رشته‌ی منظم، پخش یا پاشیده می‌شود. به همین دلیل بعضی مردها می‌بینند جریانشان «دوشاخه» شده یا به اطراف می‌پاشد.

این تغییر معمولاً تدریجی است و خیلی‌ها آن را عادی می‌پندارند و به حساب سن می‌گذارند. Cleveland Clinic می‌نویسد این وضعیت می‌تواند به‌تدریج پیش برود و کار را به زور زدن برای خالی کردن مثانه برساند. نشانه‌ای که باید جدی بگیرید همین است: ماه‌به‌ماه، ادرار کردن سخت‌تر و زمان‌برتر شده باشد.

در تنگی مجرا جریان ادرار ضعیف یا پراکنده می‌شود.

چرا بعد از دستشویی باز هم احساس می‌کنم مثانه‌ام خالی نشده؟

وقتی مسیر باریک است، مثانه نمی‌تواند خودش را کامل خالی کند. نتیجه این است که بعد از دستشویی هم احساس می‌کنید ادرار هنوز مانده است. Cleveland Clinic این حالت را از علائم این بیماری می‌داند. MedlinePlus از احتباس ادرار و بی‌اختیاری ادرار هم نام می‌برد.

ادرار کردن طولانی‌تر می‌شود و ممکن است چند بار پشت سر هم به دستشویی بروید. Cleveland Clinic می‌نویسد ممکن است حس کنید مدام باید ادرار کنید، حتی بلافاصله بعد از دستشویی، یا میل ناگهانی و غیرقابل‌کنترلی به ادرار داشته باشید که گاهی دردناک هم هست.

اگر الگوی ادرار کردن‌تان نسبت به قبل عوض شده، آن را یادداشت کنید و برای پزشک شرح بدهید. همین یادداشت ساده، کار تشخیص را کوتاه می‌کند.

سوزش ادرار، خون در ادرار و خون در منی نشانه‌ی چیست؟

سوزش یا سختی در ادرار کردن، ادرار خونی یا تیره و خون در منی هر سه در فهرست علائم MedlinePlus آمده‌اند. هیچ‌کدام تنها به تنگی مجرا مربوط نیست و علت‌های دیگری هم دارند، پس خودتان تشخیص نگذارید. اما وقتی همراه ضعف جریان ادرار دیده شوند، دلیل خوبی برای مراجعه به ارولوژیست‌اند.

دیدن خون در ادرار را هیچ‌وقت منتظر نمانید تا «خودش خوب شود». با آزمایش ادرار و بررسی پزشک، علت مشخص می‌شود. در توضیح MedlinePlus ترشح از مجرا و تورم آلت هم جزو نشانه‌ها آمده است، پس هر ترشح غیرعادی را هم به پزشک بگویید.

چرا عفونت ادراری‌ام مدام برمی‌گردد؟

مردی که چند بار با آنتی‌بیوتیک از عفونت ادراری یا پروستاتیت خوب شده و دوباره به آن مبتلا شده، باید این احتمال را هم بررسی کند. Cleveland Clinic عفونت ادراری و التهاب پروستات را در کنار درد هنگام ادرار، از مشکلات همراه تنگی مجرا فهرست کرده است.

پس اگر آنتی‌بیوتیک جواب می‌دهد ولی چند ماه بعد همان داستان تکرار می‌شود، فقط به دوره‌ی بعدی دارو فکر نکنید. این الگوی «خوب شدن و برگشتن» خودش یک سرنخ است و ارزش دارد که درباره‌ی تنگی مجرا از پزشک بپرسید.

فرق علائم تنگی مجرای ادرار در مردان با بزرگی پروستات چیست؟

هر دو جریان ادرار را ضعیف می‌کنند، برای همین اغلب با هم اشتباه گرفته می‌شوند. ولی چند علامت هست که فقط در فهرست یکی از این دو آمده است. جدول زیر همان‌ها را کنار هم می‌گذارد و جای معاینه و بررسی پزشک را نمی‌گیرد.

خلاصه‌ی جدول در یک جمله: اگر ادرارتان می‌پاشد یا دوشاخه می‌شود، یا خون در منی و ترشح از مجرا دارید، احتمال تنگی مجرا جدی‌تر است. اگر شب‌ها برای ادرار بیدار می‌شوید و شروع جریان سخت شده، سمت پروستات سنگینی می‌کند. البته هر دو با هم هم ممکن است وجود داشته باشند.

مرد ۵۵ ساله‌ای که ماه‌ها پس از سوند یا جراحی جریانش ضعیف شده، نباید فقط به پروستات فکر کند — به‌خصوص که پروستات در این سن بسیار شایع‌تر است و همین باعث می‌شود تنگی مجرا راحت از قلم بیفتد. پزشک برای تشخیص از عکس رنگی مجرا یا RUG استفاده می‌کند، و گاهی دوربین‌بینی مجرا با سیستوسکوپی لازم می‌شود.

تنگی مجرا و بزرگی پروستات از دو نقطه‌ی مختلف مسیر ادرار را تنگ می‌کنند.

چه کسانی در خطر تنگی مجرای ادرار هستند؟

طبق Cleveland Clinic، تنگی مجرا به چند علت رخ می‌دهد و بیشتر آن‌ها سابقه دارند:

• سابقه‌ی سوند یا ابزار پزشکی داخل مجرا، مثلاً بعد از جراحی یا بستری
• ضربه به آلت یا کیسه‌ی بیضه
• عفونت، معمولاً عفونت مقاربتی مثل کلامیدیا
• رادیوتراپی ناحیه‌ی لگن
• سرطان مجرا یا پروستات

اگر در جریان یک جراحی یا بستری سوند داشته‌اید و ماه‌ها بعد جریانتان ضعیف شده، این دو ممکن است به هم مربوط باشند؛ سوند و ابزار داخل مجرا در فهرست علت‌های Cleveland Clinic هستند.

این فاصله‌ی زمانی منطق خودش را دارد. Cleveland Clinic توضیح می‌دهد تنگی وقتی ساخته می‌شود که التهاب یا آسیب به بافت اسکار تبدیل شود، و اسکار به‌تدریج شکل می‌گیرد. پس علامت ماه‌ها بعد از خودِ حادثه ظاهر می‌شود، نه فردایش — و بیمار اغلب این دو را به هم ربط نمی‌دهد.

پس سابقه‌ی هر ابزار یا سوندی را که از مجرا عبور کرده، حتی اگر سال‌ها پیش بوده، به پزشک بگویید. در بچه‌ها ماجرا فرق می‌کند و نشانه‌ها را والدین اول در جریان ادرار می‌بینند؛ اگر نگران فرزندتان هستید، علائم تنگی مجرای ادرار در کودکان دختر و پسر را بخوانید.

چه زمانی علائم تنگی مجرای ادرار در مردان اورژانسی است؟

اگر احساس فشار برای ادرار دارید ولی هیچ‌چیز بیرون نمی‌آید، فوراً به اورژانس بروید. Cleveland Clinic هشدار می‌دهد تنگی شدید می‌تواند ناگهان ادرار کردن را غیرممکن کند. این وضعیت صبر کردن برنمی‌دارد. حتی اگر تنگی شما خفیف باشد و ادرار کردن فقط کمی دردناک شده باشد، بهتر است قبل از رسیدن به این مرحله با پزشک مشورت کنید.

فهرست Cleveland Clinic برای مراجعه به اورژانس چهار مورد است:

• ادرار نمی‌آید با اینکه احساس فشار دارید
• درد هنگام ادرار بیشتر می‌شود
• خون در ادرار می‌بینید
• تب دارید

چرا اینقدر مهم است؟ طبق MedlinePlus، انسداد طولانی‌مدت می‌تواند به آسیب دائمی مثانه یا کلیه برسد و Cleveland Clinic برگشت ادرار به کلیه و تورم آن را هم از عوارض بی‌درمانی می‌داند. بیشتر درباره‌ی این خطرها در آیا تنگی مجرای ادرار خطرناک است؟ آمده است.

برای وقت ویزیت می‌توانید با شماره‌ی ۰۲۱-۹۱۳۰۱۷۸۲ تماس بگیرید. مطب یک‌شنبه، دوشنبه و سه‌شنبه از ساعت ۱۳ تا ۱۸ در تهران، خیابان میرزای شیرازی، کوچه شهدا، پلاک ۲۲، طبقه ۴، واحد ۲۰ پذیرای شماست.

نتوانستن ادرار کردن یعنی مراجعه‌ی فوری، نه انتظار.

سوالات متداول درباره‌ی علائم تنگی مجرای ادرار در مردان

۱- شایع‌ترین علامت تنگی مجرا در مردان چیست؟
جریان ضعیف یا کند ادرار. طبق Cleveland Clinic این شایع‌ترین علامت است و اغلب کم‌کم بدتر می‌شود.

۲- تنگی مجرا چند درصد مردان را درگیر می‌کند؟
Cleveland Clinic می‌نویسد حدود ۱٪ مردان به آن مبتلا می‌شوند و بعد از ۵۵ سالگی شایع‌تر است.

۳- آیا ضعف جریان ادرار همیشه از پروستات است؟
نه. تنگی مجرا هم همین علامت را می‌دهد، مخصوصاً اگر سابقه‌ی سوند، ضربه، عفونت یا جراحی دارید. فقط بررسی پزشک و آزمون‌هایی مثل عکس رنگی مجرا یا سیستوسکوپی فرق را نشان می‌دهد.

۴- آیا تنگی مجرا در زنان هم علائم مشابه دارد؟
بله، ولی تفاوت‌هایی دارد. توضیح کامل در مقاله‌ی علائم تنگی مجرا در زنان آمده است.

۵- اگر درمان نشود چه می‌شود؟
MedlinePlus هشدار می‌دهد انسداد طولانی‌مدت می‌تواند به آسیب دائمی مثانه یا کلیه برسد. به همین دلیل علائم را نادیده نگیرید.

منابع

• Cleveland Clinic: Urethral Stricture
• MedlinePlus: Urethral stricture
• NIDDK: Enlarged Prostate (Benign Prostatic Hyperplasia)

نویسنده: دکتر محمد جباری — فلوشیپ جراحی ترمیمی اورولوژی، شماره نظام پزشکی ۵۶۷۱۴، عضو هیئت علمی وزارت بهداشت و عضو انجمن ارولوژی ایران.

دکتر محمد جباری فوق تخصص اورولوژی در تهران