تورشن بیضه در پسران (پیچ‌خوردگی بیضه) یکی از جدی‌ترین اورژانس‌های ادراری–تناسلی است؛ حالتی که در آن بیضه دور خودش می‌چرخد و خون‌رسانی‌اش قطع می‌شود. این وضعیت درد ناگهانی و شدید ایجاد می‌کند و یک مسابقه با زمان است: اگر پیچ‌خوردگی بیضه در ۴ تا ۶ ساعت اول درمان نشود، خطر از دست رفتن بیضه به‌سرعت بالا می‌رود. به همین دلیل هر درد ناگهانی و شدید بیضه در پسر یا نوجوان را باید یک اورژانس واقعی دانست و بدون معطلی به پزشک مراجعه کرد.
چرا تورشن بیضه در پسران و نوجوانان شایع‌تر است؟
گرچه پیچ‌خوردگی بیضه در هر سنی ممکن است رخ دهد، اما دو سنِ اوجِ خطر دارد: دوره‌ی نوزادی (گاهی حتی پیش از تولد) و سن بلوغ، یعنی ۱۲ تا ۱۸ سالگی. در واقع حدود ۶۵ درصد از همه‌ی موارد تورشن بیضه در پسران بین ۱۲ تا ۱۸ سال دیده می‌شود. علت اصلی، یک ویژگی مادرزادی به نام بیضه‌ی زنگوله‌ای (bell-clapper) است؛ در این حالت بیضه به‌جای اینکه محکم به دیواره‌ی کیسه چسبیده باشد، آزادانه آویزان است و راحت‌تر می‌چرخد. رشد سریع بیضه‌ها در دوران بلوغ هم این خطر را بیشتر می‌کند.
والدین چه چیزی را باید جدی بگیرند؟ اگر پسر نوجوان شما از درد ناگهانی و شدید یک بیضه شکایت کرد — به‌خصوص اگر با تهوع، استفراغ یا ورم و قرمزی کیسه‌ی بیضه همراه بود — این را «بعداً می‌گذرد» فرض نکنید. در نوزادان هم ورم، سفتی و تغییر رنگ ناگهانی یک طرف کیسه‌ی بیضه باید فوری بررسی شود. در این موارد بلافاصله به اورژانس مراجعه کنید.
تورشن بیضه چگونه و چه زمانی اتفاق می‌افتد؟
پیچ‌خوردگی بیضه زمانی رخ می‌دهد که طناب اسپرماتیک می‌چرخد و خون‌رسانی به بیضه را قطع می‌کند. طناب اسپرماتیک وظیفه‌ی خون‌رسانی به بیضه‌ها را بر عهده دارد؛ بیضه‌ها اندام‌های تناسلی مردانه‌ای هستند که داخل کیسه‌ی بیضه و زیر آلت تناسلی قرار دارند و کارشان تولید هورمون و اسپرم است. این درد معمولاً ناگهانی و شدید است، گاهی به شکم کشیده می‌شود و ممکن است آن‌قدر شدید باشد که راه رفتن را سخت کند. در بعضی افراد درد می‌آید و می‌رود.
علائم تورشن بیضه در پسران چیست؟
علامت اصلی تورشن بیضه، درد شدید و ناگهانی در یکی از بیضه‌هاست که در هر زمانی — بیداری، خواب، ایستاده، نشسته یا حین فعالیت — می‌تواند رخ دهد. دیگر علائم پیچ‌خوردگی بیضه عبارت‌اند از:
- ورم و درد در یک طرف کیسه‌ی بیضه
- برجستگی قابل مشاهده روی یک بیضه
- بالاتر قرار گرفتن یک بیضه نسبت به بیضه‌ی دیگر
- تغییر رنگ کیسه‌ی بیضه (قرمز، بنفش، قهوه‌ای یا سیاه)
- حالت تهوع و استفراغ
- درد شکم
- ادرار کردن بیشتر از حد معمول
- تب
اگر درد یا ناراحتی ناگهانی در یک یا هر دو بیضه دارید، حتی بدون علائم دیگر، باید فوراً با پزشک تماس بگیرید.
چه عواملی باعث تورشن بیضه می‌شوند؟
اگر فرد ناهنجاری بیضه‌ی زنگوله‌ای داشته باشد، بیضه‌ها آزادانه در کیسه می‌چرخند و همین چرخش آزاد می‌تواند به پیچ‌خوردگی منجر شود. تورشن بیضه گاهی پس از ضربه به بیضه‌ها یا کیسه‌ی بیضه هم رخ می‌دهد. فعالیت‌های بدنی مثل پریدن، دویدن یا چرخیدن علتِ پیچ‌خوردگی نیستند؛ این وضعیت ممکن است حین ورزش پیش بیاید، اما ورزش خودش دلیل آن نیست. سابقه‌ی قبلیِ تورشن یا سابقه‌ی خانوادگی، خطر ابتلا را بیشتر می‌کند.
پیچ‌خوردگی بیضه چقدر جدی است؟ (پنجره‌ی طلاییِ ۶ ساعت)
تورشن بیضه یک اورژانس جدی است. در صورت درد شدید یا ناگهانی در یکی از بیضه‌ها فوراً با اورژانس تماس بگیرید؛ هرچه بیشتر صبر کنید، خطر از دست دادن بیضه بیشتر می‌شود:
- درمان در ۴ تا ۶ ساعت اول: امکان حفظ بیضه تقریباً در همه‌ی افراد وجود دارد.
- درمان بعد از ۱۲ ساعت: تقریباً نیمی از افراد بیضه‌ی خود را حفظ می‌کنند.
- درمان بعد از ۲۴ ساعت: تنها حدود ۱۰ درصد افراد بیضه‌ی خود را حفظ می‌کنند.
تورشن بیضه چقدر شایع است؟
پیچ‌خوردگی بیضه نسبتاً نادر است؛ از هر ۴۰۰۰ مردِ زیر ۲۵ سال، حدود یک نفر به آن دچار می‌شود. این وضعیت معمولاً بدون دلیل واضحی رخ می‌دهد و تقریباً همیشه فقط یک بیضه را درگیر می‌کند — و بیشتر در بیضه‌ی چپ دیده می‌شود تا راست. درگیری هر دو بیضه به‌ندرت (حدود ۲ درصد موارد) اتفاق می‌افتد.
تورشن بیضه چگونه تشخیص داده می‌شود؟
پزشک بر اساس علائم، سابقه‌ی پزشکی، معاینه‌ی فیزیکی و سونوگرافی بیضه می‌تواند پیچ‌خوردگی بیضه را تشخیص دهد و ممکن است فرد را به‌سرعت به اورولوژیست ارجاع دهد. سونوگرافی بیضه یک تصویربرداری سریع است که خون‌رسانی به بافت بیضه و اندام‌های ناحیه‌ی لگن را نشان می‌دهد. چون در تورشن هر دقیقه اهمیت دارد، گاهی پزشک بدون معطلی برای انجام آزمایش، مستقیم تصمیم به جراحی می‌گیرد.
درمان اورژانسی تورشن بیضه چگونه است؟
درمان قطعی تورشن بیضه جراحی اورژانسی است. در مواردی پزشک ممکن است ابتدا تلاش کند پیچ‌خوردگی را به‌صورت دستی (دی‌تورشن دستی) باز کند تا موقتاً خون‌رسانی برقرار شود، اما این کار جای جراحی را نمی‌گیرد. در جراحی ارکیوپکسی، جراح پیچ‌خوردگی را باز می‌کند، جریان خون را برمی‌گرداند و سپس بیضه را با بخیه به دیواره‌ی داخلی کیسه‌ی بیضه ثابت می‌کند تا دوباره نچرخد. این جراحی معمولاً از راه کیسه‌ی بیضه انجام می‌شود، اما گاهی به یک برش کوچک در کشاله‌ی ران نیاز دارد. چون ناهنجاری بیضه‌ی زنگوله‌ای معمولاً هر دو طرف را درگیر می‌کند، جراح اغلب بیضه‌ی سالم را هم برای پیشگیری به دیواره‌ی کیسه بخیه می‌زند.
عوارض تورشن بیضه چیست؟
بدون درمان فوری، پیچ‌خوردگی بیضه می‌تواند این عوارض را ایجاد کند:
- آسیب دائمی به بیضه: بیضه تنها حدود شش ساعت می‌تواند بدون جریان خون زنده بماند؛ اگر بیضه بمیرد، جراح باید آن را خارج کند.
- کاهش باروری: پژوهش‌ها نشان می‌دهند افراد پس از تورشن بیضه ممکن است تعداد اسپرم کمتری داشته باشند که می‌تواند بر باروری اثر بگذارد.
اگر همراه با درد بیضه علائم دیگری مثل تب یا سوزش ادرار دارید، ممکن است پای بیماری دیگری در میان باشد؛ در این باره درمان عفونت بیضه و علت‌های درد بیضه را هم بخوانید. در هر حال، تشخیص فرق این‌ها با تورشن فقط بر عهده‌ی پزشک است.
سوالات متداول درباره‌ی تورشن بیضه در پسران
چگونه می‌توانم خودم را برای تورشن بیضه بررسی کنم؟
تنها یک پزشک می‌تواند پیچ‌خوردگی بیضه را تشخیص دهد. اگر درد شدید در ناحیه‌ی بیضه دارید، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
آیا تورشن بیضه خودبه‌خود خوب می‌شود؟
خیر. پیچ‌خوردگی بیضه خودش ترمیم نمی‌شود. اگر به‌موقع جراحی انجام نشود، به احتمال زیاد جراح باید بیضه‌ی درگیر را خارج کند. نوزادانی که با پیچ‌خوردگی بیضه متولد می‌شوند نیز معمولاً آن بیضه را از دست می‌دهند؛ در این حالت جراح بیضه‌ی مرده را خارج می‌کند و بیضه‌ی سالم را به دیواره‌ی کیسه ثابت می‌کند تا نچرخد.
چه مدت بعد از جراحی بهتر می‌شوم؟
اغلب در چند روز اول درد بیشتری وجود دارد و ممکن است چند هفته روی کیسه‌ی بیضه یا کشاله‌ی ران ورم یا کبودی بماند. معمولاً بعد از یک هفته درد کم می‌شود و می‌توان به کار یا مدرسه برگشت. دست‌کم سه تا چهار هفته باید از بلند کردن اجسام سنگین و ورزش‌های سنگین خودداری کرد. دوره‌ی بهبود هر فرد متفاوت است؛ دستورالعمل‌های پزشک خود را دنبال کنید.
منابع: Cleveland Clinic — «Testicular Torsion»؛ MedlinePlus، کتابخانه‌ی ملی پزشکی آمریکا — «Testicular torsion».
مشاوره و درمان تورشن بیضه با دکتر جباری
⚠️ تورشن بیضه یک اورژانس است. در درد ناگهانی و شدید بیضه، منتظر نمانید؛ فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین بخش اورژانس بروید. هر ساعت تأخیر، شانس حفظ بیضه را کم می‌کند.
برای پیگیری، مشاوره و جراحی تخصصی در زمینه‌ی بیماری‌های بیضه، می‌توانید با مطب دکتر محمد جباری — فلوشیپ جراحی ترمیمی اورولوژی (شماره نظام پزشکی ۵۶۷۱۴)، عضو هیئت علمی وزارت بهداشت و عضو انجمن ارولوژی ایران — تماس بگیرید:
📞 تلفن تماس: ۰۲۱-۹۱۳۰۱۷۸۲
