عفونت بیضه یا اپیدیدیمیت یکی از شایع‌ترین مشکلات اورولوژیک در مردان است که می‌تواند علاوه بر ایجاد درد شدید، عوارض جدی از جمله ناباروری را به دنبال داشته باشد. این عفونت می‌تواند هر مردی را در هر سنی تحت تاثیر قرار دهد، اما در مردان جوان فعال جنسی و مردان مسن با مشکلات مجاری ادراری شایع‌تر است. درک صحیح از علائم، علل و روش‌های درمانی این عارضه می‌تواند به پیشگیری از عوارض جدی‌تر کمک کند. در این مقاله جامع، به بررسی کامل انواع عفونت بیضه، علائم، روش‌های تشخیص، درمان‌های خانگی موثر و داروهای علمی می‌پردازیم.
عفونت بیضه چیست؟
عفونت بیضه یا اپیدیدیمیت التهاب اپیدیدیم است – لوله‌ای پیچ‌خورده که در پشت بیضه قرار دارد و وظیفه ذخیره و انتقال اسپرم را بر عهده دارد. این عفونت می‌تواند به بیضه نیز سرایت کند که در این صورت به آن اپیدیدیمو-ارکیت گفته می‌شود. اپیدیدیم نقش حیاتی در بلوغ و انتقال سلول‌های اسپرم دارد و عفونت آن می‌تواند عملکرد باروری را تحت تاثیر قرار دهد.
عفونت معمولاً از مجرای ادراری یا مثانه آغاز می‌شود و از طریق مجرای منی به اپیدیدیم و سپس به بیضه منتقل می‌شود. در مردان جوان زیر ۳۵ سال، بیماری‌های مقاربتی مانند کلامیدیا و سوزاک شایع‌ترین علت هستند، در حالی که در مردان مسن‌تر، باکتری‌های روده‌ای مانند اشریشیاکلی عامل اصلی هستند.
انواع عفونت بیضه
عفونت بیضه بر اساس مدت زمان و شدت علائم به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود:
۱. اپیدیدیمیت حاد
این نوع عفونت به طور ناگهانی شروع می‌شود و علائم آن کمتر از ۶ هفته طول می‌کشد. علائم شامل:
-درد شدید و ناگهانی در یک طرف کیسه بیضه که می‌تواند به کشاله ران و پهلو سرایت کند
-تورم قابل مشاهده کیسه بیضه
-قرمزی و گرمای ناحیه بیضه
-تب و لرز در موارد شدید
-سوزش و درد هنگام ادرار
-ترشح غیرطبیعی از آلت تناسلی
۲. اپیدیدیمیت مزمن
زمانی که علائم بیش از ۶ هفته ادامه یابد یا به طور مکرر عود کند، به آن اپیدیدیمیت مزمن گفته می‌شود. این نوع معمولاً با درد کمتری همراه است اما طولانی‌تر است و می‌تواند بر کیفیت زندگی تاثیر بگذارد.
علل و عوامل خطر عفونت بیضه
علل عفونت بیضه بسته به سن، سابقه جنسی و وضعیت سلامت فرد متفاوت است:
۱-بیماری‌های مقاربتی: کلامیدیا و سوزاک شایع‌ترین علت در مردان جوان فعال جنسی (زیر ۳۵ سال) هستند. این عفونت‌ها از مجرای ادراری به اپیدیدیم منتقل می‌شوند.
۲-عفونت مجاری ادراری: در مردان مسن‌تر، باکتری‌های روده‌ای مانند اشریشیاکلی که از طریق جریان برگشتی ادرار وارد اپیدیدیم می‌شوند.
۳-بزرگی پروستات: در مردان مسن، بزرگی پروستات می‌تواند باعث ایجاد انسداد و تجمع باکتری شود.
۴-اقدامات پزشکی: کاتتر ادراری، سیستوسکوپی یا جراحی‌های ادراری می‌توانند باعث ورود باکتری به مجاری ادراری شوند.
۵-ضربه به ناحیه بیضه: آسیب فیزیکی می‌تواند منجر به التهاب غیرعفونی شود.
۶-سل: در موارد نادر، باکتری سل از طریق خون به بیضه منتقل می‌شود.
۷-برخی داروها: مصرف طولانی‌مدت برخی داروها مانند آمیودارون می‌تواند عفونت غیرباکتریایی ایجاد کند.
“فلوروکینولون‌ها و سفالوسپورین‌های نسل سوم اثربخشی مشابهی در حدود ۹۰٪ در بیماران بدون سابقه مصرف آنتی‌بیوتیک دارند. با این حال، فلوروکینولون‌ها با اثربخشی‌شان علیه اکثر پاتوژن‌های بیماری‌های مقاربتی به جز نایسریا گونوره، به عنوان درمان خط اول پیشنهاد می‌شوند. به نقل از: Acute epididymo-orchitis: staging and treatment – PMC“
تشخیص عفونت بیضه
تشخیص صحیح عفونت بیضه برای درمان مناسب ضروری است و شامل موارد زیر می‌شود:
-معاینه فیزیکی: پزشک با لمس بیضه‌ها، تورم، قرمزی و حساسیت را بررسی می‌کند. یک علامت مهم این است که با بلند کردن بیضه (علامت Prehn)، درد کاهش می‌یابد که در پیچ‌خوردگی بیضه این‌طور نیست.
-آزمایش ادرار: برای شناسایی وجود باکتری، گلبول‌های سفید و نیتریت.
-کشت ادرار و ترشحات مجرا: برای شناسایی نوع دقیق باکتری و تعیین حساسیت آنتی‌بیوتیکی.
-تست‌های بیماری‌های مقاربتی: آزمایش PCR برای کلامیدیا و سوزاک در مردان جوان.
-سونوگرافی داپلر رنگی کیسه بیضه: برای تشخیص افتراقی با پیچ‌خوردگی بیضه و شناسایی آبسه یا عوارض دیگر. در عفونت، جریان خون افزایش می‌یابد در حالی که در پیچ‌خوردگی کاهش می‌یابد.
درمان‌های خانگی
در کنار درمان دارویی، اقدامات خانگی می‌توانند به تسکین علائم و تسریع بهبودی کمک شایانی کنند:
۱. استراحت و بلند کردن بیضه‌ها
استراحت در بستر و بلند نگه داشتن بیضه‌ها با استفاده از شورت تنگ یا حمایت‌کننده بیضه (Scrotal support) یکی از موثرترین روش‌های کاهش درد و تورم است. این کار باعث کاهش فشار وزن بیضه‌ها و بهبود جریان خون می‌شود. سعی کنید حداقل ۲-۳ روز اول استراحت کامل داشته باشید.
۲. کمپرس سرد
قرار دادن کیسه یخ پیچیده در پارچه نازک روی کیسه بیضه به مدت ۱۵-۲۰ دقیقه، ۳-۴ بار در روز می‌تواند:
-تورم و التهاب را کاهش دهد.
-درد را تسکین دهد.
-جریان خون را بهبود بخشد.
۳. حمام نشسته آب گرم
نشستن در وان حمام پر از آب گرم (نه داغ) به مدت ۲۰-۳۰ دقیقه، ۲-۳ بار در روز می‌تواند:
-گردش خون را افزایش داده و به بدن کمک کند با عفونت مبارزه کند.
-عضلات را شل کرده و درد را کاهش دهد.
-در درمان اپیدیدیمیت مزمن بسیار موثر است.
۴. مسکن‌های بدون نسخه
داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی می‌توانند هم درد را کاهش داده و هم التهاب را کنترل کنند:
-ایبوپروفن: ۴۰۰-۶۰۰ میلی‌گرم هر ۶-۸ ساعت با غذا
-ناپروکسن: ۵۰۰ میلی‌گرم هر ۱۲ ساعت
-استامینوفن: ۵۰۰-۱۰۰۰ میلی‌گرم هر ۴-۶ ساعت (برای کسانی که نمی‌توانند NSAID مصرف کنند)
۵. نوشیدن مایعات فراوان
نوشیدن ۸-۱۰ لیوان آب در روز به:
-شستشوی باکتری‌ها از مجاری ادراری کمک می‌کند.
-از تجمع عفونت جلوگیری می‌کند.
-بهبودی سریع‌تر را تسهیل می‌کند.
نوشیدنی‌های مفید:
-آب کرنبری: خاصیت ضد باکتریایی دارد و از تکثیر باکتری‌ها جلوگیری می‌کند
-چای سبز: آنتی‌اکسیدان قوی است
-دمنوش بابونه: خاصیت ضد التهابی دارد
۶. رژیم غذایی ضد التهابی
-میوه‌ها و سبزیجات تازه: توت‌ها، گوجه‌فرنگی، اسفناج، کلم بروکلی
-ماهی‌های چرب: سالمون، ماهی تن – حاوی امگا-۳
-آجیل و دانه‌ها: گردو، بادام
-زردچوبه و زنجبیل: خاصیت ضد التهابی قوی دارند.
-سیر: خاصیت ضد باکتریایی طبیعی دارد.
-الکل و نوشیدنی‌های الکلی
-کافئین زیاد
-غذاهای پرادویه و فرآوری‌شده
-غذاهای تند و چرب
۷. پرهیز از فعالیت جنسی
تا زمان بهبودی کامل و پایان دوره آنتی‌بیوتیک، از فعالیت جنسی و خود ارضایی خودداری کنید. این کار:
-از تشدید درد جلوگیری می‌کند.
-بهبودی سریع‌تر را تسهیل می‌کند.
-از انتقال عفونت به شریک جنسی جلوگیری می‌کند.
درمان‌های دارویی و آنتی‌بیوتیکی
درمان اصلی عفونت بیضه آنتی‌بیوتیک است که باید فوراً پس از تشخیص شروع شود. انتخاب آنتی‌بیوتیک بسته به سن، سابقه جنسی و علت احتمالی عفونت متفاوت است:
۱. آنتی‌بیوتیک‌ها برای مردان جوان (زیر ۳۵ سال) با احتمال بیماری مقاربتی
برای عفونت‌های ناشی از کلامیدیا و سوزاک:
-سفتریاکسون ۱ گرم داخل عضلانی یک بار (برای سوزاک) + داکسی‌سایکلین ۱۰۰ میلی‌گرم دو بار در روز به مدت ۱۰-۱۴ روز (برای کلامیدیا)
یا
-لووفلوکساسین ۵۰۰ میلی‌گرم روزی یک بار به مدت ۱۰ روز
-اوفلوکساسین ۳۰۰ میلی‌گرم دو بار در روز به مدت ۱۰ روز
۲. آنتی‌بیوتیک‌ها برای مردان مسن (بالای ۳۵ سال) با احتمال عفونت ادراری
برای عفونت‌های ناشی از باکتری‌های روده‌ای:
-سیپروفلوکساسین ۵۰۰ میلی‌گرم دو بار در روز به مدت ۱۰-۱۴ روز (یا ۲۵۰ میلی‌گرم در موارد مزمن به مدت ۴ هفته)
-لووفلوکساسین ۵۰۰ میلی‌گرم روزی یک بار به مدت ۱۰-۱۴ روز
-تری‌متوپریم-سولفامتوکسازول یک قرص دوبل استرنگث دو بار در روز به مدت ۱۰-۱۴ روز (در صورت عدم امکان مصرف فلوروکینولون)
۳. آنتی‌بیوتیک‌های جایگزین
-آموکسی‌سیلین-کلاوولانیک اسید: ۶۲۵ میلی‌گرم سه بار در روز به مدت ۱۰ روز (در صورت عدم تحمل یا منع مصرف فلوروکینولون)
“برای درمان بیماران با سابقه حاکی از پاتوژن‌های منتقله جنسی – دوز سفتریاکسون به ۱ گرم داخل عضلانی یک بار همراه با داکسی‌سایکلین افزایش یافته است. استفاده از درمان دوگانه با آزیترومایسین دیگر توصیه نمی‌شود. برای درمان بیماران با سابقه شامل خطرات هم برای پاتوژن‌های منتقله جنسی و هم باکتری‌های روده‌ای – سفتریاکسون داخل عضلانی یک بار به همراه اوفلوکساسین یا لووفلوکساسین توصیه می‌شود. به نقل از: ۲۰۲۴ European guideline on epididymo‐orchitis – JEADV“
۴. نکات مهم در مصرف آنتی‌بیوتیک
-حتی اگر علائم زودتر از پایان دوره درمان برطرف شد، تمام دوره آنتی‌بیوتیک را کامل کنید.
-معمولاً پس از ۲-۳ روز مصرف آنتی‌بیوتیک باید احساس بهتری داشته باشید
-درد و تورم ممکن است چند هفته طول بکشد تا کاملاً از بین برود
-اگر پس از ۷۲ ساعت بهبودی مشاهده نشد، حتماً به پزشک مراجعه کنید
-شریک جنسی نیز باید معاینه و در صورت لزوم درمان شود
۵. درمان اپیدیدیمیت مزمن
برای موارد مزمن که بیش از ۶ هفته ادامه دارند:
-آنتی‌بیوتیک‌های طولانی‌مدت: دوره ۴-۶ هفته‌ای آنتی‌بیوتیک، به‌ویژه داکسی‌سایکلین برای عفونت‌های کلامیدیایی
-داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی طولانی‌مدت
-گیاهان دارویی و مکمل‌ها (تحت نظر پزشک)
-در موارد مقاوم: بلوک عصبی طناب اسپرماتیک یا جراحی اپیدیدکتومی
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
عفونت بیضه نیاز به درمان فوری دارد. فوراً به متخصص اورولوژی مراجعه کنید اگر:
-درد شدید و ناگهانی در بیضه دارید (ممکن است پیچ‌خوردگی بیضه باشد که نیاز به جراحی فوری دارد).
-تب بالای ۳۸.۵ درجه سانتی‌گراد دارید.
-تهوع و استفراغ شدید دارید.
-خون در ادرار یا منی مشاهده می‌کنید.
-پس از ۷۲ ساعت مصرف آنتی‌بیوتیک بهبودی ندارید
-تورم بیضه به سرعت افزایش می‌یابد.
-ترشح چرکی یا بدبو از آلت تناسلی دارید.
عوارض عفونت بیضه درمان نشده
اگر عفونت بیضه به موقع درمان نشود، می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند:
- ناباروری: آسیب به اپیدیدیم می‌تواند مجاری عبور اسپرم را مسدود کرده و باعث ناباروری شود.
- آبسه: تشکیل کیسه‌های چرکی در بیضه یا اپیدیدیم که نیاز به تخلیه جراحی دارد.
- آتروفی بیضه: کوچک شدن بیضه به دلیل کاهش جریان خون
- انفارکتوس بیضه: مرگ بافت بیضه به دلیل قطع جریان خون که ممکن است نیاز به برداشتن بیضه داشته باشد.
- عفونت مزمن: درد مداوم و ناراحتی طولانی‌مدت
- گسترش عفونت: در موارد نادر، عفونت می‌تواند به خون منتشر شده و سپسیس ایجاد کند.
پیشگیری از عفونت بیضه
پیشگیری همیشه بهتر از درمان است. برای کاهش خطر عفونت بیضه:
- رابطه جنسی ایمن: استفاده از کاندوم در تمام روابط جنسی برای پیشگیری از بیماری‌های مقاربتی
- تخلیه کامل مثانه: هرگز ادرار را نگه ندارید و مثانه را کاملاً تخلیه کنید.
- نوشیدن آب کافی: حداقل ۸ لیوان آب در روز برای شستشوی مجاری ادراری
- بهداشت مناسب: شستشوی منظم ناحیه تناسلی
- استفاده از بیضه‌بند: هنگام ورزش‌های تماسی برای جلوگیری از آسیب
- درمان سریع عفونت ادراری: فوراً عفونت‌های ادراری را درمان کنید.
- واکسیناسیون: واکسن اوریون برای پیشگیری از اورکیت ناشی از اوریون
