سنگ مثانه یکی از مشکلات شایع دستگاه ادراری است که بیش از ۹۵ درصد موارد آن در مردان دیده می‌شود. اگرچه هم مردان و هم زنان ممکن است به سنگ مثانه مبتلا شوند، اما ساختار آناتومیک دستگاه ادراری مردان و به ویژه وجود غده پروستات، آن‌ها را بسیار بیشتر در معرض خطر قرار می‌دهد. در این مقاله به صورت جامع بررسی می‌کنیم که چرا سنگ مثانه در مردان شایع‌تر است، ارتباط آن با پروستات چیست و چه زمانی باید نگران بود.
سنگ مثانه چیست و چگونه تشکیل می‌شود؟
سنگ مثانه توده‌های سخت و معدنی است که در اثر تجمع و تبلور مواد معدنی موجود در ادرار در داخل مثانه شکل می‌گیرد. در حالت طبیعی، بیش از ۹۰ درصد حجم ادرار از آب تشکیل شده و مابقی آن شامل نمک‌ها و مواد زائد پروتئینی است. وقتی ادرار به مدت طولانی در مثانه باقی بماند، آب آن جذب شده و غلظت مواد معدنی بالا می‌رود. در نتیجه، کریستال‌های ریز ادراری شروع به رسوب و بزرگ‌شدن می‌کنند و در نهایت تبدیل به سنگ می‌شوند.
سنگ‌های مثانه از نظر جنس متفاوت‌اند. در مواردی که ادرار عفونی نیست، جنس سنگ معمولاً اسید اوریک و در مواردی که عفونت ادراری وجود دارد، سنگ‌ها از نوع فسفات آمونیوم منیزیوم هستند. اندازه سنگ‌ها نیز بسیار متغیر است؛ از ذرات ریز شنی تا سنگ‌های بزرگ چندسانتی‌متری.
سنگ مثانه حدود ۵ درصد از کل سنگ‌های دستگاه ادراری را تشکیل می‌دهد و بیشتر در مردان بالای ۵۰ سال دیده می‌شود.
چرا سنگ مثانه در مردان شایع‌تر است؟
دلیل اصلی شایع‌تر بودن سنگ مثانه در مردان، وجود غده پروستات است. پروستات غده‌ای کوچک و گردویی‌شکل است که بین مثانه و مجرای ادرار قرار دارد و مجرای ادرار از وسط آن عبور می‌کند. با افزایش سن، به ویژه بعد از ۵۰ سالگی، پروستات در بیشتر مردان شروع به بزرگ‌شدن می‌کند. این بزرگی به مجرای ادرار فشار وارد می‌کند و مانع تخلیه کامل مثانه می‌شود.
وقتی مثانه به طور کامل تخلیه نشود، ادرار باقی‌مانده فرصت پیدا می‌کند تا غلیظ شود و کریستال‌های معدنی در آن رسوب کنند. مرور زمان این رسوبات را به سنگ‌های واقعی تبدیل می‌کند. به عبارت دیگر، بزرگی پروستات شایع‌ترین عامل ایجاد انسداد در خروجی مثانه و در نتیجه تشکیل سنگ در مردان است.
سایر عوامل مؤثر در تشکیل سنگ مثانه در مردان
علاوه بر بزرگی خوش‌خیم پروستات، عوامل دیگری نیز در تشکیل سنگ مثانه در مردان نقش دارند:
- تنگی مجرای ادرار: دومین علت شایع انسداد خروجی مثانه است. تنگی مجرا می‌تواند در اثر جراحی‌های قبلی پروستات، ضربه یا تصادف ایجاد شود و ماهیت عود کننده‌ای دارد.
- مثانه عصبی: در افرادی که مثانه عصبی شل دارند، پمپ مثانه به درستی کار نمی‌کند و قادر به تخلیه کامل ادرار نیست. این وضعیت می‌تواند بر اثر ضایعات نخاعی، دیابت پیشرفته یا بیماری‌های عصبی ایجاد شود.
- دیورتیکول مثانه: بیرون‌زدگی دیواره مثانه از یک نقطه ضعیف که ادرار در آن جمع شده و زمینه تشکیل سنگ را فراهم می‌کند.
- عفونت‌های مکرر ادراری: عفونت‌ها هم می‌توانند علت تشکیل سنگ باشند و هم نتیجه وجود سنگ در مثانه.
- کم‌آبی بدن و رژیم غذایی نامتعادل: مصرف بیش از حد چربی، قند، نمک و گوشت قرمز به همراه نوشیدن آب ناکافی، خطر تشکیل سنگ را افزایش می‌دهد.
- سوندگذاری طولانی‌مدت: استنت‌ها و سوندهای ادراری اگر برای مدت طولانی در بدن باقی بمانند، کریستال‌های معدنی روی سطح آن‌ها رسوب کرده و سنگ تشکیل می‌شود.
علائم سنگ مثانه در مردان
برخی سنگ‌های مثانه حتی در اندازه‌های بزرگ ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند. اما وقتی سنگ دیواره مثانه را تحریک کند یا مسیر جریان ادرار را مسدود نماید، علائم زیر ظاهر می‌شوند:
- درد و سوزش هنگام ادرار کردن
- تکرر ادرار به‌ویژه در شب
- مشکل در شروع ادرار و جریان ضعیف ادرار
- قطع و وصل شدن جریان ادرار
- وجود خون در ادرار
- ادرار تیره رنگ یا کدر
- درد در ناحیه پایین شکم و کشاله ران
- احساس تخلیه ناقص مثانه بعد از ادرار
اگر همزمان با علائم بالا، تب، لرز یا درد شدید در ناحیه کمر و پهلو نیز دارید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید؛ ممکن است عفونت شدید یا انسداد کامل مجاری ادراری داشته باشید.
نکته مهم این است که بسیاری از این علائم با نشانه‌های بزرگی پروستات همپوشانی دارند. به همین دلیل بدون معاینه و بررسی تخصصی، تشخیص دقیق ممکن نیست و مراجعه به اورولوژیست ضروری است.
چه زمانی باید نگران پروستات باشید؟
تشکیل سنگ مثانه در بسیاری از موارد یک علامت ثانویه و هشداری برای مشکلات زمینه‌ای دستگاه ادراری است. اگر شما مرد بالای ۵۰ سال هستید و سنگ مثانه برایتان تشخیص داده شده، احتمال بالایی وجود دارد که بزرگی پروستات نیز داشته باشید. در واقع، سنگ مثانه می‌تواند اولین نشانه‌ای باشد که پروستات شما نیاز به بررسی دارد.
در مردان جوان‌تر نیز اگر سنگ مثانه تشخیص داده شود، بررسی تنگی مجرای ادرار و مثانه عصبی اهمیت زیادی دارد. چون در سنین جوانی و میانسالی، تنگی مجرا شایع‌ترین علت انسداد محسوب می‌شود.
تنها خارج‌کردن سنگ مثانه کافی نیست. اگر علت زمینه‌ای (مانند بزرگی پروستات یا تنگی مجرا) درمان نشود، سنگ دوباره تشکیل خواهد شد.
روش‌های تشخیص سنگ مثانه
برای تشخیص سنگ مثانه، پزشک ابتدا شرح‌حال و معاینه بالینی انجام می‌دهد. در مردان، معاینه مقعدی (لمس پروستات از طریق رکتوم) بخش مهمی از بررسی اولیه است تا وضعیت پروستات مشخص شود. سپس از روش‌های تشخیصی زیر استفاده می‌شود:
| روش تشخیصی | توضیح |
|---|---|
| آنالیز ادرار | بررسی وجود خون، باکتری و مواد معدنی کریستالی در ادرار. همچنین مشخص می‌کند آیا عفونت ادراری وجود دارد یا خیر |
| سونوگرافی مثانه و کلیه | روش غیرتهاجمی که اندازه و تعداد سنگ‌ها را نشان می‌دهد و هیدرونفروز کلیه را رد می‌کند |
| سی‌تی‌اسکن | دقیق‌ترین روش برای تشخیص سنگ‌های ادراری و بررسی وضعیت پروستات و کلیه |
| سیستوسکوپی | ورود دوربین از طریق مجرای ادرار به داخل مثانه. تشخیص نهایی و درمان سنگ هر دو در همان جلسه امکان‌پذیر است. همچنین تنگی مجرا، بزرگی پروستات و تومورهای مثانه را با دقت بالا نشان می‌دهد |
درمان سنگ مثانه در مردان
روش درمان سنگ مثانه به اندازه سنگ، تعداد سنگ‌ها و وجود یا نبود مشکل زمینه‌ای بستگی دارد:
سنگ‌های کوچک
اگر اندازه سنگ بسیار کوچک باشد، ممکن است با افزایش مصرف آب و مایعات، سنگ خودبه‌خود از مجرای ادرار دفع شود. البته این وضعیت در مردان به دلیل طولانی‌تر بودن مجرا و فشار پروستات، کمتر از زنان رخ می‌دهد.
سیستولیتولاپاکسی (سنگ‌شکنی از طریق مجرا)
شایع‌ترین روش درمان سنگ مثانه است. تحت بیهوشی یا بی‌حسی، پزشک یک دوربین باریک (سیستوسکوپ) را از طریق مجرای ادرار وارد مثانه می‌کند. سپس با لیزر یا امواج اولتراسوند، سنگ را به قطعات ریز خرد می‌کند. این قطعات خردشده با ادرار دفع می‌شوند. برای اطلاعات بیشتر درباره جزئیات عمل سنگ مثانه می‌توانید مقاله مربوطه را مطالعه کنید.
جراحی باز (سیستوستومی)
در مواردی که سنگ بسیار بزرگ باشد یا پروستات به شدت بزرگ شده باشد، ممکن است جراحی باز لازم شود. در این روش، پزشک با ایجاد برش در ناحیه لگن، سنگ را مستقیماً خارج می‌کند. گاهی این جراحی همزمان با برداشتن بخشی از پروستات انجام می‌شود.
فراموش نکنید که صرفاً خارج‌کردن سنگ بدون رفع علت زمینه‌ای، منجر به تشکیل مجدد سنگ خواهد شد. اگر بزرگی پروستات علت اصلی باشد، باید همزمان درمان پروستات نیز انجام گیرد.
اگر علائم سنگ مثانه یا مشکلات ادراری دارید، معطل نکنید
پیشگیری از سنگ مثانه در مردان
اگرچه پیشگیری کامل از سنگ مثانه همیشه ممکن نیست، اما رعایت نکات زیر خطر ابتلا را به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌دهد:
انجام بدهید
انجام ندهید
عوارض درمان نکردن سنگ مثانه
اگر سنگ مثانه به‌موقع درمان نشود، زنجیره‌ای از مشکلات ممکن است ایجاد شود. سنگ با تحریک مداوم دیواره مثانه، التهاب مزمن ایجاد می‌کند و زمینه‌ساز عفونت‌های مکرر ادراری می‌شود. در موارد پیشرفته، انسداد کامل خروجی مثانه ممکن است به برگشت ادرار به سمت کلیه‌ها و آسیب به عملکرد کلیه منجر شود. همچنین سنگ‌های مزمن مثانه در صورت التهاب و تحریک طولانی‌مدت، خطر ابتلا به سرطان مثانه را نیز افزایش می‌دهند.
سنگ مثانه درمان نشده می‌تواند به عفونت شدید، آسیب کلیوی و در موارد نادر افزایش خطر سرطان مثانه منجر شود. هرچه زودتر درمان شود، بهتر است.
جمع‌بندی:
سنگ مثانه در مردان مشکلی بسیار شایع‌تر از زنان است و در اکثر موارد ارتباط مستقیمی با بزرگی پروستات دارد. اگر مردی بالای ۵۰ سال هستید و با علائمی مثل مشکل در ادرار کردن، تکرر ادرار شبانه یا وجود خون در ادرار مواجه شده‌اید، حتماً هرچه زودتر توسط فوق‌تخصص اورولوژی بررسی شوید. تشخیص و درمان به‌موقع هم سنگ مثانه و هم مشکل زمینه‌ای پروستات، از بروز عوارض جدی‌تر جلوگیری خواهد کرد.
برای معاینه تخصصی پروستات و بررسی سنگ مثانه وقت بگیرید
سوالات متداول
۱. آیا سنگ مثانه می‌تواند بدون علامت باشد؟
بله، برخی سنگ‌های مثانه حتی در اندازه‌های نسبتاً بزرگ ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند و به‌صورت اتفاقی در سونوگرافی یا سی‌تی‌اسکن کشف شوند. با این حال، سنگ بی‌علامت هم در صورت بزرگ‌شدن می‌تواند مشکل‌ساز شود و نیاز به پیگیری دارد.
۲. آیا سنگ کلیه و سنگ مثانه یکی هستند؟
خیر. سنگ کلیه در داخل کلیه تشکیل می‌شود و ممکن است از طریق حالب به مثانه برسد. اما سنگ مثانه معمولاً به‌طور مستقل و در اثر احتباس ادرار در خود مثانه شکل می‌گیرد. جنس این دو نوع سنگ نیز اغلب متفاوت است.
۳. آیا بعد از درمان سنگ مثانه، ممکن است دوباره سنگ تشکیل شود؟
اگر علت زمینه‌ای مانند بزرگی پروستات یا تنگی مجرای ادراری درمان نشود، احتمال عود سنگ بسیار بالاست. به همین دلیل پزشکان معمولاً همزمان با برداشتن سنگ، مشکل زمینه‌ای را نیز درمان می‌کنند.
۴. آیا سنگ مثانه روی عملکرد جنسی مردان تأثیر می‌گذارد؟
خود سنگ مثانه مستقیماً روی عملکرد جنسی تأثیر ندارد، اما مشکل زمینه‌ای آن (بزرگی پروستات یا عفونت مزمن) می‌تواند بر کیفیت زندگی جنسی اثرگذار باشد. درمان مشکل زمینه‌ای معمولاً این وضعیت را بهبود می‌بخشد.
۵. مردان جوان هم ممکن است سنگ مثانه بگیرند؟
بله، هرچند شیوع سنگ مثانه در مردان مسن بسیار بیشتر است، اما مردان جوان هم به ویژه اگر تنگی مجرای ادرار، مثانه عصبی یا رژیم غذایی نامتعادل (پرچربی و پرقند) داشته باشند، ممکن است دچار سنگ مثانه شوند.
دکتر محمد جباری جراح و متخصص کلیه و مجاری ادراری تناسلی و فوق تخصص ارولوژی ترمیمی
