علائم، تشخیص و درمان واریکوسل

علائم واریکوسل خفیف و شدید

شدت واریکوسل بر اساس معاینه فیزیکی به سه گرید (درجه) تقسیم می‌شود که علائم هر کدام متفاوت است:

۱. واریکوسل خفیف (گرید ۱):

در این مرحله، بیماری با چشم دیده نمی‌شود و حتی در حالت عادی با دست هم لمس نمی‌شود.

معمولاً بدون درد است. ممکن است تنها در آزمایش اسپرم، کاهش جزئی در حرکت یا تعداد اسپرم مشاهده شود. بسیاری از افراد سال‌ها با گرید ۱ زندگی می‌کنند بدون اینکه متوجه آن شوند.

۲. واریکوسل متوسط (گرید ۲):

در این مرحله، رگ‌ها در حالت عادی (بدون نیاز به زور زدن) توسط پزشک قابل لمس هستند، اما هنوز با چشم دیده نمی‌شوند.

احساس سنگینی در بیضه پس از یک روز کاری طولانی. ممکن است بیضه درگیر، کمی نرم‌تر از بیضه سالم به نظر برسد.

۳. واریکوسل شدید (گرید ۳):

این مرحله به وضوح قابل تشخیص است و رگ‌های متسع از روی پوست کیسه بیضه دیده می‌شوند.

• علائم ظاهری: کیسه بیضه ظاهری شبیه به «کیسه پر از کرم» پیدا می‌کند.

علت بیماری واریکوسل

بیضه‌ها از طریق اتصال به طناب منوی در جای خود نگه داشته شده‌اند. طناب نگهدارنده هر بیضه، همچنین حامل سیاهرگ‌ها، سرخرگ‌ها و اعصاب متعلق به هر غده بیضه می‌باشد. در سیاهرگ‌های سالم در داخل کیسه بیضه، یک سری دریچه‌های یک طرفه وجود دارد که خون را از داخل بیضه به کیسه بیضه می‌برند و از آنجا آن را به طرف قلب بر می‌گردانند. گاهی اوقات خون به راحتی در داخل این سیاهرگ‌ها حرکت نمی‌کند و در آنجا انباشته شده و باعث بزرگ شدن سیاهرگ می‌شود.

اصولاً هیچ عامل خطر شناخته شده‌ای برای تشکیل واریکوسل وجود ندارد و علت دقیق به وجود آمدن آن نیز ناشناخته است. واریکوسل به آرامی و در طی یک دوره زمانی طولانی تشکیل می‌شود. اغلب مردانی که به این عارضه دچار می‌شوند در سنین ۱۵ تا ۲۵ سال هستند.

درد واریکوسل کجاست؟ 

بسیاری از بیماران در توصیف محل درد دچار تردید می‌شوند، زیرا درد واریکوسل همیشه در یک نقطه متمرکز نیست.

• کیسه بیضه (Scrotum): اصلی‌ترین محل احساس درد، مستقیماً در داخل کیسه بیضه و معمولاً در سمت چپ است (حدود ۹۰٪ موارد واریکوسل در سمت چپ رخ می‌دهد). این درد به صورت یک حس کشیدگی یا سنگینی توصیف می‌شود.

• کشاله ران و ناحیه اینگوینال: به دلیل اشتراک مسیرهای عصبی، درد واریکوسل می‌تواند به سمت کشاله ران تیر بکشد.

• درد شکمی و زیر شکم: در برخی موارد، تجمع خون در سیاهرگ‌های متسع باعث ایجاد دردی مبهم در ناحیه زیر شکم می‌شود.

• ویژگی‌های درد: این درد معمولاً با ایستادن طولانی‌مدت یا فعالیت بدنی افزایش می‌یابد و با دراز کشیدن به پشت (به دلیل تخلیه خون از رگ‌ها با کمک نیروی گرانش) به سرعت فروکش می‌کند. همچنین، درد در هوای گرم به دلیل گشاد شدن بیشتر رگ‌ها، شدت می‌یابد.

تشخیص واریکوسل

واریکوسل معمولا با معاینه ی بالینی تشخیص داده می شود. معاینه بایستی در یک اتاق گرم انجام گیرد. معاینه هم در حالت عادی و هم در حال انجام مانور زورزدن توسط بیمار انجام می شود. در ضمن حین معاینه، بیضه ها بایستی از لحاظ اندازه و قوام نیز ارزیابی شوند.

برای تعیین اندازه ی بیضه از روش های مختلفی مثل خط کش و یا سونوگرافی استفاده می شود. دقیق ترین روش اندازه گیری استفاده از سونوگرافی است. از مزایای دیگر سونوگرافی تشخیص توده های احتمالی بیضه است و همچنین می تواند موارد ناشایع واریکوسل داخل بیضه ای را که در کمتر از ۲ درصد بیماران رخ می دهد به دقت نشان دهد.

در صورت امکان بایستی از بیمار آزمایش منی انجام شود زیرا این آزمایش معرف مناسبی برای عملکرد بیضه در بالغین می باشد ولی باید در نظر داشت که انجام این آزمایش در نوجوانان و دوره ی بلوغ یعنی در سن ۱۲ تا ۱۸ سالگی به دلیل ملاحظات اخلاقی از محدودیت هایی برخوردار است. بعلاوه پارامترهای منی در این سن ممکن است با بالغین تفاوت هایی داشته باشدکه ناشی از عدم تکامل جنسی کامل این گروه سنی است.

بنابراین اغلب پزشکان از انجام آزمایش منی در این گروه سنی از بیماران صرف نظر می کنند. از دیگر آزمایش ها می توان به اندازه گیری هورمون FSH اشاره کرد ولی این تست با پارامترهای غیر طبیعی در مایع منی و یا میزان باروری افراد ارتباط مشخصی نداشته و در نتیجه امروزه از این تست به عنوان معیاری در درمان جراحی واریکوسل استفاده نمی شود.

روش سونوگرافی رنگی داپلر قادر به تشخیص موارد خفیف که درمعاینه ی بیمار قابل تشخیص نیست می باشد. به این نوع واریکوسل اصطلاحا واریکوسل تحت بالینی یا Subclinical می گویند. از آنجایی که واریکوسل Subclinical در ۶۰ درصد بیماران مراجعه کننده به کلینیک های ناباروری و همچنین در حدود ۴۰ درصد مردان بارور وجود دارد لذا اهمیت بالینی این تشخیص تا حد زیادی زیر سوال می باشد.

درد واریکوسل چگونه است؟

در اینجا ویژگی های بارز دردهای اسکروتومی مرتبط با واریکوسل را بیان می کنیم:

✅ معمولاً درد موضعی و خفیف است که پس از بلوغ شروع می شود (وقتی اولین واریکوسل ایجاد می شود).
✅ تقریباً همیشه در سمت چپ و نه در سمت راست قرار دارد ، زیرا ۹۵٪ واریکوسل ها فقط در سمت چپ اتفاق می افتند.
✅ این درد معمولاً در “مفصل” اطراف آن یا بالای آن است. پوست اسکروت آسیب نمی زند. معمولاً در ناحیه کشاله ران، که نشانه درد فتق است، درد وجود ندارد.
✅ درد واریکوسل خفیف یا “احتقانی” است، همچنین ممکن است فرد به تدریج احساس “سنگینی” یا افزایش درد کند. درد واریکوسل شدید نیست.
✅ درد با فعالیت بدنی (یعنی ورزش، رابطه جنسی)، ایستادن و حتی نشستن بدتر می شود. غالباً فقط در پایان روز وجود دارد.
✅ از آنجایی که درد در اثر افزایش فشار وارد بر ناحیه بیشتر می شود، اگر دراز بکشید درد واریکوسل کاملاً برطرف می شود. این امر آن را از نظر اپیدیدیمیت که یک درد التهابی ثابت تر است، متفاوت می کند.
✅ به همین ترتیب ، ممکن است در طول روز یا عصر شبانه احساس درد کنید، اما هرگز صبح بعد از خواب طولانی در تمام شب احساس درد نمی کنید که این یک ویژگی مشخص است.
✅ قرص های مسکن واقعاً کمکی نمی کنند زیرا درد در طبیعت التهاب ندارد.

نکاتی در مورد درمان واریکوسل

در حال حاضر مواردی که توصیه به درمان واریکوسل به روش جراحی می شود شامل موارد زیر است:

۱) عقیمی در زمینه ی واریکوسل تایید شده با آزمایش منی

۲) کاهش قابل توجه رشد بیضه ی مبتلا به واریکوسل

۳) کاهش رشد هر دو بیضه

۴) درد مرتبط با واریکوسل(در اینگونه موارد بهبودی درد در ۷۰ تا ۹۰ درصد موارد پس از جراحی اتفاق می افتد).

۵) غیر طبیعی بودن آزمایش اسپرم ( فقط در بیماران بالای ۱۸ سال)

روش انتخابی برای جراحی واریکوسل بر اساس تجربه و ترجیح جراح و همچنین میزان عوارض تعیین می شود. میزان موفقیت جراحی معمولا بر اساس میزان عود واریکوسل و احتمال بروز هیدروسل سنجیده می شود. زمان دقیقی برای بروز عوارض فوق الذکر تعیین نشده است ولی میانگین زمان لازم برای بروز هیدروسل بعد ازجراحی واریکوسل بین ۶ ماه تا ۲ سال در نظر گرفته می شود. اگر چه بسیاری از موارد هیدروسل با گذشت زمان بهبود خودبخودی می یابند ولی در حدود نیمی از موارد نیاز به اقدام جراحی جهت درمان هیدروسل وجود دارد.

یکی از روش های جراحی واریکوسل که در آن میزان عود و دیگر عوارض مانند هیدروسل نسبت به دیگر روش های جراحی خیلی کم تر می باشد جراحی با استفاده از میکروسکوپ و به عبارتی دیگر میکروسرجری است.