مجرای ادرار لولهای است که ادرار را از مثانه به بیرون بدن هدایت میکند. تنگی مجرای ادراری (Urethral Stricture) به معنای باریک شدن غیرطبیعی قطر این لوله بر اثر ایجاد بافت فیبروز (اسکار) است. این باریک شدن باعث میشود جریان ادرار محدود شده و فرد در ادرار کردن دچار مشکل شود.
تنگی مجرا در مردان بهدلیل طولانیتر بودن مجرای ادراری بسیار شایعتر از زنان است. خبر خوب این است که با تشخیص بهموقع و انتخاب روش درمانی مناسب — بهویژه جراحی باز (یورتروپلاستی) توسط فوق تخصص ارولوژی ترمیمی — میتوان این مشکل را برای همیشه درمان کرد.
علائم تنگی مجرای ادراری
علائم تنگی مجرا معمولاً به تدریج ایجاد شده و با گذشت زمان بدتر میشوند. بسیاری از بیماران سالها با این علائم زندگی میکنند بدون آنکه بدانند مشکلشان قابل درمان است. اگر یک یا چند مورد از علائم زیر را دارید، حتماً به متخصص ارولوژی مراجعه کنید:
– کاهش فشار ادرار
– باریک شدن جریان ادرار
– سوزش ادرار
– افزایش دفعات ادرار کردن (تکرر ادرار)
– عدم تخلیه کامل ادرار
– طولانی شدن زمان ادرار کردن و سر دستشویی نشستن
– فوریت در ادرار کردن
– قطع و وصل شدن ادرار
– قطره ای آمدن بخش انتهایی ادرار
– زور زدن حین ادرار کردن
– معطل شدن برای شروع جریان ادرار
– همراه شدن خون با ادرار
– بیدار شدن در شب برای ادرار کردن (شب ادراری)
– درد حین ادرار کردن
توجه مهم: این علائم مختص تنگی مجرا نیستند و در بیماریهای دیگری مثل بزرگی خوشخیم پروستات، پروستاتیت، مثانه عصبی و اسپاسم عضلات خروجی مثانه نیز دیده میشوند. به همین دلیل وجود سابقهی عوامل ایجادکنندهی تنگی (مثل سونداژ، ضربه یا عفونت) و شک بالینی پزشک، کلید تشخیص صحیح است.
چه عواملی باعث تنگی مجرای ادراری می شوند؟
الف- شایع ترین علت بروز تنگی مجرا اقدامات درمانی یا تشخیصی است که توسط پزشکان و همکارانشان مثل پرستاران، بهیاران، تکنسین های اطاقا عمل و … انجام می شود مثل سوند گذاری، تراشیدن تومورهای مثانه یا پروستات از طریق مجرای ادراری و امثال آن.
ب- یکی دیگر از علل تنگی مجرا، ضرباتی است که مستقیم یا غیر مستقیم به مجرای ادراری وارد می شود مثل:
⛔ لگد خوردن به آلت یا زیر بیضه ها (لای پا) در حین نزاع یا ورزش های رزمی یا شوخی های نابجا
⛔ برخورد لای پا با لبه ی جدول یا حین پریدن از روی مانع
⛔ برخورد ضربه ی محکم زین دوچرخه یا اسب به لای پا
⛔ شکستن بخش قدامی لگن حین تصادف با وسایل نقلیه یا سقوط از ارتفاع یا ماندن زیر آوار
⛔ عفونت مجرای ادراری درمان نشده در اثر روابط جنسی محافظت نشده و پر خطر
⛔ علل مادرزادی که البته این علت ناشایع می باشد
⛔ علل ناشناخته
چه افرادی بیشتر در معرض تنگی مجرای ادراری هستند؟
برخی افراد احتمال بیشتری برای ابتلا به تنگی مجرا دارند. مهمترین عوامل خطر عبارتند از:
– مردان بالای ۴۰ سال (بهدلیل احتمال بیشتر سابقهی سونداژ و اقدامات پزشکی)
– افرادی که سابقهی سوندگذاری مکرر یا طولانیمدت دارند
– افرادی با سابقهی بیماریهای مقاربتی درمان نشده مانند سوزاک
– مردانی که سابقهی جراحی پروستات یا مثانه دارند
– افرادی که ضربه یا شکستگی لگن داشتهاند
– کودکانی که ختنهی نادرست یا با عوارض داشتهاند
اگر در گروههای بالا قرار دارید و علائمی مثل باریک شدن جریان ادرار مشاهده میکنید، زودتر به متخصص ارولوژی مراجعه کنید.
تشخیص تنگی مجرای ادرار
مهم ترین نکته، شک بالینی قوی دکتر اورولوژی به وجود تنگی مجرای ادراری است. وقتی پزشک به تنگی مجرای ادرار شک می کند، ممکن است یک یا همه ی موارد زیر را برای شما درخواست کند:
1- عکس رنگی مجرا یا RUG یا Retrograde Urethrography
این روش برای تشخیص تنگی های بخش قدامی مجرای ادراری درخواست می شود. در این شیوه ی عکس گرفتن سوند را 1 تا 2 سانت وارد مجرای ادراری کرده و سپس ماده رنگی را بداخل مجرا تزریق می کنند و حین تزریق، عکس گرفته می شود.
2- عکس رنگی مثانه در حال ادرار کردن یا VCUG یا Voiding CystoUrethrography
این روش برای تشخیص تنگی های بخش خلفی مجرای ادراری و همچنین آسیب های مثانه انجام می شود. در این نوع عکس، پس از اینکه مثانه را با ماده ی رنگی پر می کنند؛ بیمار شروع به ادرار کردن کرده و حین ادرار کردن، عکس گرفته می شود.
3- سیستوسکپی
این روش تشخیصی اگر چه در مطب و با بیحسی موضعی هم قابل انجام هست، ولی معمولا در بیمارستان و تحت بیهوشی خفیف با وسیله ای بنام سیستوسکوپ که مجهز به لنز برای مشاهده مجرای ادراری و پروستات و مثانه می باشد، انجام می شود.
مقایسه روشهای درمان تنگی مجرای ادراری
جدول زیر خلاصهای از مزایا و معایب هر روش درمانی را نشان میدهد:
| ویژگی | دیلاتاسیون (اتساع) | اینترنال یورتروتومی (بسته) | یورتروپلاستی (جراحی باز) |
|---|---|---|---|
| نوع بیهوشی | موضعی یا خفیف | عمومی خفیف | عمومی |
| مدت بستری | سرپایی | ۱ روز | ۲ تا ۳ روز |
| مدت سوند بعد عمل | ۳ تا ۵ روز | ۵ تا ۷ روز | ۳ هفته |
| احتمال عود تنگی | ۷۰ تا ۹۰ درصد | ۷۰ تا ۹۰ درصد | ۲ تا ۱۰ درصد |
| مناسب برای | تنگیهای خفیف و کوتاه | تنگیهای کوتاه | تنگیهای بلند و پیچیده |
| نیاز به فوقتخصص | خیر | خیر | بله (فوقتخصص ارولوژی ترمیمی) |
همانطور که در جدول مشاهده میشود، جراحی باز (یورتروپلاستی) کمترین احتمال عود را دارد و بهترین گزینه برای درمان قطعی تنگی مجرای ادراری محسوب میشود.
چگونه تنگی مجرا درمان می شود؟
✅ روش جراحی بسته
مزیت روش بسته، کوتاه بودن مدت بیهوشی و بستری و همچنین کوتاه بودن زمان سوند داشتن بیمار است؛ ولی بزرگ ترین ایراد روش بسته، عود تنگی بعد از مدتی کوتاه می باشد؛ بطوریکه بین 70 تا 90 درصد احتمال عود تنگی وجود دارد. لذا برخی از متخصصین ارولوژی برای جلوگیری از عود تنگی به بیمار توصیه می کنند تا هر چند روز به خودشان سوند بزنند تا مجرا مجددا تنگ و بسته نشود. در روش بسته بعد از باز کردن مجرا، بیمار به مدت 5 تا 7 روز سوند خواهد داشت. روش بسته به دو شیوه انجام می شود:
1- دیلاتاسیون یا اتساع سازی مجرای ادراری
در این روش تنگی را به وسیله سوندهای فلزی از شماره های کوچک تا بزرگ، بتدریج متسع و باز می کنیم.
2- اینترنال یورتروتومی
در این روش تنگی مجرا به وسیله ی تیغه مخصوص و البته زیر دید مستقیم، برش داده می شود.
✅ روش جراحی باز یا یورتروپلاستی
این شیوه جراحی نیاز به تبحر و مهارت زیاد دارد و اصولا بایستی توسط جراحان اورولوژیست که در زمینه ترمیمی فوق تخصص دارند، صورت پذیرد تا بهترین نتیجه و کم ترین عوارض را به همراه داشته باشد. مهم ترین مزیت این روش آنست که احتمال عود تنگی بسیار کم و در دستان فوق تخصص اورولوژی ترمیمی بین 2 تا 10 درصد می باشد. در این روش، بیمار می بایستی سه هفته سوند داشته باشد و بعد از سه هفته عکس رنگی مجرا از کنار سوند گرفته می شود و اگر محل پیوند بخوبی جوش خورده باشد، سوند خارج می شود.
متاسفانه خیلی از بیماران و حتی برخی از متخصصین اورولوژی که اشراف و تسلط کافی به این شیوه ی جراحی که نوعی جراحی سخت و فوق تخصصی است ندارند، این دسته از بیماران را به بهانه وجود عوارض زیاد مثل بی اختیاری ادراری و ناتوانی جنسی از انجام جراحی باز منع کرده و به نوعی می ترسانند؛ درصورتیکه این حرف نادرست بوده و این عوارض در جراحی باز رخ نمی دهد. روش جراحی باز به دو شیوه انجام می شود:
✅ یورتروپلاستی انتها به انتها (End To End Urethroplasty)
در این روش که برای درمان تنگی هایی با طول نسبتا کوتاه به کار می رود، محل تنگی را برداشته و دو انتهای سالم مجرا را به هم پیوند می زنند.
✅ یورتروپلاستی با پیوند مخاط دهان (داخل گونه) (Buccal Mucosal Graft Urethroplasty)
در این روش که برای درمان تنگی های با طول بلند بکار می رود، محل تنگی را در طول مجرا برش داده و متناسب با اندازه طول تنگی از مخاط داخل دهان برداشته و به محل تنگ شده مجرا اضافه کرده و به این نحو تنگی را متسع و باز می کنند. در روش یورتروپلاستی با پیوند مخاط دهان، مشکل جدی برای دهان پیش نمی آید و از آنجایی که محل برش از داخل دهان هست، جای آن پنهان مانده و با بخیه جذبی ترمیم می شود.
مراقبتهای بعد از عمل تنگی مجرای ادراری
رعایت مراقبتهای بعد از جراحی نقش مهمی در موفقیت درمان و کاهش احتمال عود تنگی دارد:
- از بلند کردن اجسام سنگین (بیش از ۵ کیلوگرم) تا ۶ هفته بعد از عمل خودداری کنید
- تا زمانی که سوند دارید، آب و مایعات کافی بنوشید تا ادرار رقیق و شفاف باقی بماند
- از فعالیتهای ورزشی سنگین و دوچرخهسواری تا ۲ ماه بعد از عمل پرهیز کنید
- داروهای تجویزشده (آنتیبیوتیک و ضدالتهاب) را مرتب و طبق دستور پزشک مصرف کنید
- بعد از خارج شدن سوند، در ماههای اول ممکن است فشار ادرار کمی ضعیفتر باشد که بهتدریج بهبود پیدا میکند
- مراجعههای دورهای بعد از عمل (معمولاً ۳، ۶ و ۱۲ ماه بعد) برای بررسی وضعیت مجرا ضروری است
در صورت تب، ترشح چرکی، خونریزی شدید یا ناتوانی در ادرار کردن بعد از خارج شدن سوند، فوراً با پزشک تماس بگیرید.
عوارض تنگی مجرای ادراری
⚠ احتباس ادراری یا به اصطلاح شاش بند شدن
⚠ عفونت های ادراری عود کننده
⚠ عفونت بیضه و پروستات
⚠ نازایی بدلیل عدم خروج مناسب و کامل منی
⚠ نارسایی کلیه
⚠ آسیب عضلات مثانه
⚠ بی اختیاری ادراری
پیشگیری از تنگی مجرای ادراری
اگرچه همهی موارد تنگی مجرا قابل پیشگیری نیستند، ولی رعایت نکات زیر میتواند خطر ابتلا را کاهش دهد:
- در روابط جنسی از محافظت مناسب استفاده کنید تا از ابتلا به عفونتهای مقاربتی (مثل سوزاک) جلوگیری شود
- در ورزشهای رزمی و دوچرخهسواری از محافظ مناسب ناحیهی تناسلی استفاده کنید
- در صورت نیاز به سوندگذاری، حتماً توسط فرد متخصص و با سوند مناسب انجام شود
- عفونتهای ادراری را سریع و کامل درمان کنید و از درمان ناقص خودداری کنید
- اگر سابقهی ضربه به ناحیهی تناسلی یا لگن دارید و علائم ادراری ایجاد شده، زودتر به اورولوژیست مراجعه کنید
- از خوددرمانی و استفاده بیرویه از سوند در منزل پرهیز کنید
تنگی مجرای ادراری در کودکان
تنگی مجرا در کودکان معمولاً مادرزادی بوده یا بر اثر ختنهی نادرست ایجاد میشود. علائم تنگی مجرا در کودکان با بزرگسالان تفاوت دارد و والدین باید به نشانههای زیر توجه کنند:
- باریک بودن جریان ادرار کودک از بدو تولد
- طولانی شدن غیرعادی زمان ادرار کردن
- سوزش ادرار که کودک ممکن است به آن عادت کرده باشد
- مشاهده یک قطره خون در پایان ادرار (یکی از علائم شایع و مشخص در کودکان)
- شبادراری مقاوم به درمان
بسیاری از کودکان مبتلا به تنگی مجرا، چون از ابتدا با این وضعیت ادرار کردهاند، فکر میکنند ادرار کردن طبیعی همینطور است و به همین دلیل دیر مراجعه میکنند. در صورت مشاهدهی هر یک از علائم بالا، کودک خود را نزد متخصص ارولوژی ببرید. در بسیاری از موارد، پس از رفع تنگی، شبادراری بدون نیاز به دارو بهبود مییابد.
سوالات متداول
آیا تنگی مجرا باعث ناباروری میشود؟
تنگی مجرا میتواند مسیر خروج منی را مسدود یا محدود کند و در نتیجه حجم منی خارجشده کاهش یابد. اگر تنگی شدید باشد و درمان نشود، در بلندمدت ممکن است روی باروری مرد تأثیر بگذارد. پس از درمان موفق، مشکل خروج منی معمولاً برطرف میشود.
آیا تنگی مجرا بر قدرت جنسی (نعوظ) تأثیر میگذارد؟
خود تنگی مجرا معمولاً روی نعوظ تأثیری ندارد، چون اعصاب نعوظ مسیر متفاوتی دارند. جراحی باز (یورتروپلاستی) توسط فوقتخصص ارولوژی ترمیمی نیز بدون آسیب به اعصاب جنسی انجام میشود و مشکلی برای عملکرد جنسی ایجاد نمیکند.
تفاوت تنگی مجرا با بزرگی پروستات چیست؟
هر دو بیماری علائم مشابهی مثل کاهش فشار ادرار و تکرر ادرار دارند، ولی محل مشکل فرق میکند. تنگی مجرا در خود لولهی مجرای ادراری اتفاق میافتد، در حالی که بزرگی پروستات فشار از بیرون روی مجرا وارد میکند. تشخیص دقیق با سیستوسکوپی و عکس رنگی توسط اورولوژیست مشخص میشود.
آیا تنگی مجرا فقط با سونوگرافی قابل تشخیص است؟
سونوگرافی معمولی بهتنهایی برای تشخیص تنگی مجرا کافی نیست. روشهای دقیقتر مثل عکس رنگی مجرا (RUG یا VCUG) و سیستوسکوپی لازم است. سونوگرافی بیشتر برای بررسی عوارض تنگی مثل باقیمانده ادرار در مثانه یا مشکلات کلیه کاربرد دارد.
هزینه درمان تنگی مجرا چقدر است؟
هزینه بسته به روش درمان متفاوت است. دیلاتاسیون سرپایی کمهزینهترین و یورتروپلاستی (جراحی باز) بهدلیل نیاز به فوقتخصص و بستری طولانیتر، پرهزینهترین گزینه است. برای اطلاع دقیق از هزینه، با مطب تماس بگیرید.
آیا سوند زدن مکرر در خانه بیخطر است؟
برخی پزشکان بعد از عمل بسته، سوند زدن دورهای در منزل را توصیه میکنند تا از بسته شدن مجدد مجرا جلوگیری شود. اما این کار در صورت عدم رعایت بهداشت میتواند باعث عفونت و آسیب بیشتر شود. بهتر است بهجای سوند زدن مکرر و طولانیمدت، درمان قطعی (جراحی باز) را با فوقتخصص مطرح کنید.
دکتر محمد جباری متخصص اورولوژی
arya
جمعه ۳۰ خرداد ۹۳( 1 دهه پیش)
تعداد بازدید: 352
مشاهده پرسش
همیارسیستم