علت بی اختیاری ادرار در مردان و زنان چیست؟ وظیفه مثانه ذخیره ادرار می باشد. هر گاه مثانه نتواند این وظیفه را به خوبی انجام دهد منجر به بروز علائمی در ذخیره ادرار یا ادرار کردن، اختلالات ادراری، احتباس ادراری یا بی اختیاری ادراری می شود. مثانه و پیشابراه ( مجرای خروج ادرار) از نظر عملکردی کاملا به هم وابسته بوده و عموما به عنوان یک واحد در نظر گرفته می شوند.
قطره قطره آمدن ادرار بعد از تخلیه مثانه در مردان شایع‌تر است زیرا مجرای ادراری آنها طولانی‌تر بوده و انحنا و پیچ‌خوردگی بیشتری دارد که فضای بیشتری برای تجمع ادرار فراهم می‌کند. این مساله ناشی از ضعف عضله بولبواسفنجیوسی است که وظیفه تخلیه کامل ادرار از بخش بولبار مجرای ادراری را دارد. در شرایط طبیعی، این عضله با انقباض قوی در پایان دفع ادرار، تمام ادرار باقیمانده در مجرا را به بیرون می‌راند، اما ضعف یا عدم هماهنگی این عضله باعث می‌شود مقداری ادرار – معمولاً بین ۱ تا ۵ میلی‌لیتر – در بخش بولبار مجرا باقی بماند و چند ثانیه یا دقیقه بعد از اتمام ادرار، به صورت قطره‌ای خارج شود.
علت نشت ادرار بعد از دستشویی در زنان
نشت ادرار پس از تمام شدن دفع در زنان معمولاً ناشی از ضعف عضلات کف لگن یا مشکلات ساختاری مجرای ادراری است که باعث می‌شود مقداری ادرار در قسمت انتهایی مجرا یا واژن باقی بماند و بعد از برخاستن از توالت به صورت قطره‌ای خارج شود. این وضعیت که به آن Post-void dribbling گفته می‌شود، در زنانی که زایمان طبیعی داشته‌اند یا دچار افتادگی اندام‌های لگنی هستند شایع‌تر است. دلیل اصلی این است که در حین ادرار کردن، مقداری ادرار در جیب یا فضای بین واژن و مجرا تجمع می‌یابد و پس از ایستادن به دلیل تغییر زاویه و فشار گرانش، به بیرون سرازیر می‌شود. همچنین، شلی عضلات پرینه که وظیفه بسته شدن کامل مجرا را دارند، می‌تواند مانع از تخلیه کامل ادرار شود و باعث نشت تاخیری گردد.
عوامل دیگری نیز می‌توانند این مشکل را تشدید کنند، از جمله چاقی که فشار اضافی بر کف لگن وارد می‌کند، یائسگی که با کاهش استروژن باعث نازک شدن بافت‌های مجرای ادراری می‌شود، و عفونت‌های مکرر مجاری ادراری که به التهاب و ضعف عضلانی منجر می‌شوند. یکی از علل کمتر شناخته شده، تکنیک نادرست ادرار کردن است – زنانی که عجله دارند یا به طور کامل روی توالت نمی‌نشینند، نمی‌توانند مثانه را به طور کامل تخلیه کنند و ادرار باقیمانده در مجرا پس از برخاستن نشت می‌کند. در برخی موارد، باریک شدن یا انسداد جزئی مجرای ادراری به دلیل زگیل‌های تناسلی، اسکار بافت‌ها پس از جراحی، یا حتی یبوست مزمن که روده بر مثانه فشار وارد می‌کند، می‌تواند جریان ادرار را مختل کرده و باعث تخلیه ناقص شود. شناسایی دقیق علت زمینه‌ای برای انتخاب روش درمانی مناسب – از ورزش‌های کگل گرفته تا لیزر درمانی یا جراحی ترمیمی – ضروری است.
تعریف بی اختیاری ادراری
شکایت از خروج بی اراده ادرار باعث مشکلات اجتماعی یا بهداشتی می شود که البته در ایران بایستی مشکلات مذهبی را نیز به آن اضافه نمود. وقتی صحبت از بی اختیاری می شود بایستی موارد زیر را نیز جویا شد:
- • نوع بی اختیاری
- • دفعات وقوع بی اختیاری در شبانه روز
- • شدت بی اختیاری
- • عوامل تسریع کننده بی اختیاری
- • اثرات اجتماعی و مذهبی بی اختیاری
- • اثر بی اختیاری بر روی بهداشت و کیفیت زندگی
- • اقداماتی که برای ممانعت از بی اختیاری استفاده می شود.
- • آیا بیمار به دنبال کمک برای بی اختیاری خود هست یا خیر؟
انواع بی اختیاری ادراری
1- بی اختیاری ادراری استرسی
خروج غیر ارادی ادرار به هنگام فعالیت، زور زدن، سرفه کردن، عطسه کردن. لازم به ذکر است این نوع بی اختیاری هیچ ارتباطی با استرس و اضطراب ندارد و در واقع به دنبال افزایش فشار داخل شکم بوجود می آید.
2-بی اختیاری ادراری فوریتی
خروج غیر ارادی ادرار که بلافاصله به دنبال بروز احساس ناگهانی و شدید ادرار رخ می دهد. این نوع بی اختیاری ادراری می تواند به صورت از دست دادن فقط چند قطره ادرار باشد یا این که به هنگام وقوع بی اختیاری تمام ادرار به یک دفعه تخلیه شود.
3- بی اختیاری ادراری مرکب یا مختلط
در این نوع، هر دو نوع بی اختیاری استرسی و فوریتی وجود دارد.
4- بی اختیاری ادراری مداوم
به خروج بی اختیار ادرار به صورم مداوم و لاینقطع گفته می شود.
5- بی اختیاری ادراری موقعیتی
به خروج ادرار در موقعیت های خاصی مثل حین مقاربت یا حین خندیدن گفته می شود.
6- بی اختیاری ادراری سرریز (Overflow)
به نشت ادرار که حین احتباس ادراری بوجود می آید گفته می شود. در واقع این نشت ادرار سرریز ادراری است که به دنبال پرشدن بیش از حد مثانه رخ می دهد.
7- آمدن چندقطره ادرار بعد از ادرار کردن
در این حالت بعد از اتمام ادرار و خارج شدن فرد از دستشویی باز هم چند قطره ای ادرار خارج می شود.
8- شب شاشی
به بی اختیاری ادرار در خواب و در طی شب گفته می شود.
علت بی‌اختیاری ادرار در مردان جوان
شایع‌ترین علت در این گروه سنی، بی‌اختیاری ادراری فشاری است که هنگام سرفه، عطسه، خندیدن، بلند کردن اجسام سنگین یا ورزش‌های پرفشار رخ می‌دهد و معمولاً ناشی از ضعف اسفنکتر خارجی مثانه یا آسیب به اعصاب کنترل‌کننده آن است. این وضعیت می‌تواند به دنبال جراحی‌های لگنی، آسیب نخاعی حتی جزئی، یا فعالیت‌های ورزشی شدید مانند دویدن ماراتن و دوچرخه‌سواری طولانی‌مدت که فشار مزمن بر پرینه وارد می‌کنند، ایجاد شود. همچنین، مردان جوانی که دچار اضافه وزن شدید هستند، ریسک بالاتری برای بی‌اختیاری فشاری دارند زیرا چربی شکمی فشار اضافی بر مثانه وارد می‌کند.
این وضعیت می‌تواند ناشی از عفونت‌های مکرر مجاری ادراری، مصرف بیش از حد کافئین و الکل، دیابت کنترل نشده که به اعصاب مثانه آسیب می‌زند، یا بیماری‌های التهابی روده که با مثانه ارتباط عصبی دارند، باشد. در برخی موارد، مشکلات روانی مانند اضطراب شدید، استرس پس از سانحه یا وسواس می‌توانند سیگنال‌های غلط به مثانه ارسال کرده و باعث انقباضات ناخواسته شوند. نکته قابل توجه این است که بسیاری از مردان جوان به دلیل شرم اجتماعی، این مشکل را پنهان کرده و به دنبال کمک پزشکی نمی‌روند، در حالی که تشخیص زودهنگام و درمان مناسب – از ورزش‌های کگل و آموزش کنترل مثانه گرفته تا داروهای ضد کولینرژیک یا تزریقات بوتاکس در موارد شدید – می‌تواند کیفیت زندگی را به طور چشمگیری بهبود بخشد و از پیشرفت مشکل به مراحل مزمن جلوگیری کند.
منظور از مثانه بیش فعال یا مثانه تحریک پذیر چیست؟
به احساس فوریت در ادرار با یا بدون بی اختیاری فوریتی گفته می شود که معمولا با ناکچوری یا تکرر ادرار (افزایش دفعات ادرار کردن در روز) و شب ادراری (بیدار شدن در شب به منظور ادرار کردن) همراه است.
حس مثانه عامل مهمی در کمک به کشف علت بی اختیاری ادرار می باشد که به یکی از پنج حالات زیر تقسیم می شود:
1- حس نرمال
فرد از پرشدن مثانه آگاه است. پر و افزایش احساس پرشدن مثانه ادامه یافته تا به یک تمایل قوی برای ادرار کردن می رسد.
2- افزایش حس
فرد یک احساس زود هنگام و مداوم برای تمایل به ادرار کردن دارد.
3- کاهش حس
فرد از پر شدن مثانه آگاه است ولی تمایل قوی برای ادرار کردن ندارد.
4- فقدان حس
بیمار احساس پر شدن مثانه یا تمایل به ادرار کردن ندارد.
5-حس غیر اختصاصی
فرد حس اختصاصی به هنگام پری مثانه ندارد و پر شدن مثانه را به صورت پری شکم، علائم نباتی (مثل بی اشتهایی یا کم خوابی یا برعکس پر خوری و پرخوابی)، یا گرفتگی عضلات درک می کند. این علائم غیر اختصاصی به طور شایعی در بیماران با ضایعه عصبی بویژه آن هایی که آسیب و ضایعات طناب نخاعی دارند دیده می شود.
هنگام معاینه بیمار باید به چه مواردی توجه کرد؟
معاینه بخش ضروری و الزامی بررسی علت بی اختیاری ادراری است. معاینه شکم، لگن، پرینه (نشیمن گاه)، معاینه عصبی، ارزیابی عضلات و ساختمان های کف لگن با معاینه دستگاه تناسلی و کانال واژن (مهبل) از مواردی است که حین معاینه بایستی مورد توجه قرار گیرد.
افتادگی آحشاء لگنی به چه معناست؟
افتادگی آحشاء لگنی به نزول یا پائین آمدن یک یا بیش از یکی از موارد زیر گفته می شود:
دیواره قدامی واژن (مهبل)، دیواره خلفی واژن، راس یا نوک واژن (رحم / دهانه رحم) یا طاق واژن (در آن هایی که رحم خود را برداشته اند). کسی که افتادگی احشاء لگنی ندارد طبقه صفر می گویند. افتادگی احشاء لگنی در 4 گروه طبقه بندی می شود. افتادگی احشاء لگنی می تواند با بی اختیاری ادرار یا دیگر علائم ادراری مثل تکرر ادرارو عدم تخلیه کامل ادرار همراه باشد و همچنین همانطور که قبلا گفته شد می تواند بی اختیاری ادراری را مخفی نماید.
افتادگی دیواره قدامی واژن (سیستوسل یا افتادگی مثانه)
نزول دیواره قدامی واژن به طوری که فاصله محل اتصال مثانه به پیشابراه با دهانه واژن (محل پرده بکارت) کمتر از 3 سانتیمتر باشد.
افتادگی راس واژن (افتادگی رحم)
افتادگی راس رحم ( بعد از برداشتن رحم) یا دهانه رحم به زیر نقطه ای که کمتر از 2 سانتیمتر با دهانه واژن (محل پرده بکارت) فاصله دارد.
افتادگی خلفی قدامی واژن (رکتوسل یا افتادگی روده)
نزول دیواره خلفی واژن به طوری که فاصله محل اتصال نقطه میانی دیواره خلفی با دهانه واژن (محل پرده بکارت) کمتر از 3 سانتیمتر باشد. عملکرد عضلات کف لگن بایستی در حین معاینه ارزیابی شده و قدرت عضلات در سه گروه قوی، متوسط و ضعیف طبقه بندی می شود. این کار با مشاهده، لمس عضلات و بعضا استفاده از دستگاه های تخصصی مثل الکترومیوگرافی یا پرینئو متری انجام می شود. معاینه راست روده از طریق مقعد ساده ترین کاری است که برای مشاهده اختلالات ساختاری و ارزیابی عضلات کف لگن در بچه ها و مردان انجام داد. این معاینه به تشخیص تجمع و متراکم شدن مدفوع در راست روده بویژه در بچه ها نیز کمک می کند.
ارتباط بین بی اختیاری ادراری و پرولاپس (افتادگی) احشاء لگنی
بیمارانی که افتادگی شدید احشاء لگنی مثل سیستوسل (افتادگی مثانه) دارند ممکن است به دلیل پیچ خوردگی پیشابراه دچار انسداد مسیر خروج ادرار شده که با زور زدن بدتر می شود. از عوامل مستعد کننده برای بروز بیشتر علائم مثل تکرر ادرار و احساس فوریت در ادرار می توان به بالا بودن سن و آتروفی ( تحلیل) دستگاه ادراری تناسلی اشاره کرد.
بیش از 40 درصد از زنان با بی کفایتی اسفنکتر مجرای ادرار ( اختلال در عملکرد دریچه خروج ادراری)، سیستوسل (افتادگی مثانه) قابل توجهی دارند. گاهی افتادگی احشاء لگنی به صورت کاذب باعث مخفی شدن بی اختیاری ادراری و پوشیده شدن ضعف دریچه خروجی ادراری می شود.
در این مواقع با جا انداختن افتادگی احشاء لگنی، بی اختیاری خود را آشکار سازد. افتادگی قابل توجه راست روده (رکتوم) می تواند باعث تخلیه ناکامل روده و حالت زورپیچ شود. افتادگی احشاء شکمی به طور مستقیم یا از طریق آثار روانی که برای بیمار بر جای می گذارد می تواند عملکرد و روابط جنسی فرد را تحت تاثیر قرار دهد.
ریزش ادرار بعد از دستشویی
ریزش ادرار بعد از دستشویی، به حالتی گفته می شود که مدت اندکی پس از دفع ادرار، چندین قطره ادرار از آلت تناسلی خارج شده و لباس فرد را خیس می کنند. مشکل یاد شده در اثر استرس ناشی از فعالیت یا مشکلات مثانه به وجود نیامده و با قطرات انتهای فرایند دفع ادرار تفاوت دارد. خروج قطره ای ادرار پس از تخلیه مثانه، می تواند سبب ناراحتی و شرمندگی بیمار شود.
با این که این مشکل ممکن است در زنان بسیاری رخ دهد اما شیوع آن در مردان بیشتر است. اغلب مردان مبتلا به این مشکل، خروج قطرات ادرار را در هنگام جا به جایی آلت تناسلی یا لباس های خود تجربه کنند. در این وضعیت، احتمال خیس شدن لباس زیر نیز وجود دارد. افراد مبتلا حتی پس از صبر کردن و یا تکان دادن آلت تناسلی نیز مشکل خروج قطرات ادرار را تجربه می کنند.
علت ریزش ادرار بعد از دستشویی
در رابطه با علت نشت ادرار بعد از دستشویی باید گفت که این مشکل در اثر ضعف عضلات احاطه کننده میزراه، در کف لگن به وجود می آید. از جمله عوامل ضعیف کننده کف لگن می توان به موارد زیر اشاره کرد:
✔️ فرایند های جراحی بزرگی پروستات
✔️ فشار مداوم بر مثانه، مخصوصا در صورت ابتلا به یبوست
✔️ سرفه مداوم همچون سرفه های افراد سیگاری
✔️ اضافه وزن
✔️ آسیب های عصبی
✔️ بلند کردن اجسام سنگین به صورت مداوم
با این که معمولا علائمی دیگری با این مشکل همراه نیستند اما برخی مردان به مواردی همچون فوریت، تکرر، تاخیر و فشار در خروج ادرار دچار می شوند. در مردان مسن، ابتلا به خروج قطرات ادرار، می تواند پس از جراحی برداشت پروستات رخ داده و با دیگر علائم ادراری همراه باشد.
درمان ریزش ادرار بعد از دستشویی
درمان ریزش ادرار پس از دستشویی بستگی به علت زمینه‌ای دارد، اما در اکثر موارد میتوان با رویکردهای غیردارویی و تمرینات ساده این مشکل را به طور قابل توجهی کاهش داد. اولین و موثرترین روش، تکنیک دوشیدن یا میلکینگ مجرا است که به‌ویژه در مردان بسیار کارآمد است: پس از اتمام ادرار، با دو انگشت از قسمت پشت بیضه‌ها (زیر کیسه بیضه در ناحیه پرینه) شروع کرده و با فشار ملایم به سمت جلو و بالا حرکت می‌کنید تا ادرار باقیمانده در مجرای بولبار خارج شود – این عمل باید دو یا سه بار تکرار شود. همچنین، صبر کردن ۱۰-۱۵ ثانیه پس از اتمام جریان ادرار قبل از پوشیدن لباس، به مثانه و عضلات مجرا فرصت می‌دهد تا به طور کامل خالی شوند. در زنان، تکنیک نشستن کامل روی توالت و خم شدن کمی به جلو (وضعیت اسکات) می‌تواند زاویه مجرا را بهینه کرده و تخلیه کامل‌تر را تسهیل کند، و پس از برخاستن، اندکی چمباتمه زدن و دوباره نشستن می‌تواند ادرار باقیمانده در واژن را خارج کند.
پاراگراف ۲: برای موارد مقاوم، ورزش‌های کف لگن (کگل) که شامل انقباض و شل کردن متناوب عضلات کنترل‌کننده ادرار است، باید به صورت منظم انجام شود – حداقل سه مجموعه ۱۰ تکراری در روز، هر انقباض به مدت ۵ ثانیه. این ورزش‌ها نه تنها عضلات اسفنکتر را تقویت می‌کنند بلکه کنترل ارادی بر مجرای ادراری را بهبود می‌بخشند. در کنار این، کاهش وزن در افراد چاق، پرهیز از مصرف بیش از حد کافئین که تحریک‌کننده مثانه است، و درمان یبوست مزمن که فشار بر مثانه را کاهش می‌دهد، می‌توانند مفید باشند. برای زنان یائسه، استفاده از کرم‌های استروژنی موضعی به تجویز پزشک می‌تواند بافت‌های مجرای ادراری را تقویت کند. در موارد شدیدتر که به روش‌های محافظه‌کارانه پاسخ نمی‌دهند، درمان‌های پیشرفته‌تر مانند بیوفیدبک که به فرد کمک می‌کند عضلات صحیح را شناسایی و تقویت کند، تحریک الکتریکی عضلات کف لگن، یا در موارد نادر جراحی‌های ترمیمی مانند رفع افتادگی اندام‌های لگنی یا تزریق عوامل حجم‌دهنده در مجرای ادراری می‌توانند راه‌حل قطعی باشند. نکته کلیدی این است که بسیاری از افراد به دلیل شرم، این مشکل را طبیعی فرض کرده و تحمل می‌کنند، در حالی که مشاوره با اورولوژیست یا متخصص کف لگن می‌تواند راه‌حل‌های موثر و شخصی‌سازی‌شده ارائه دهد.
نحوه کاهش خروج قطرات ادرار بعد از تخلیه مثانه
با استفاده از تکنیک زیر می توان، اندک قطرات باقی مانده در میزراه را به بیرون هدایت کرد:
- • پس از دفع ادرار، جهت تخلیه کامل مثانه چندین ثانیه صبر کنید. نوک انگشتان دست چپ را به فاصله سه بند انگشت پیش از کیسه بیضه قرار داده و به آرامی فشار دهید.
- • فشار را در خط میانی حفظ کرده و به آرامی از زیر کیسه بیضه تا نوک آلت تناسلی بکشید.
- • این کار ادرار را از میانه میزراه به انتهای آن هدایت کرده که فرد با تکان یا فشار دادن سر آلت، آن ها را خارج می کند.
- • قبل از ترک توالت، این تکنیک را 2 بار تکرار کرده تا مجرای میزراه به طور کامل تخلیه شود.
- • در صورت استفاده از توالت عمومی، می توان دست خود را در جیب شلوار گذاشته و سپس تکنیک را انجام داد. انجام راه حل بیان شده تنها چندین ثانیه طول کشیده و از خیس شدن لباس زیر یا شلوار جلوگیری می کند.
بی اختیاری ادرار در خواب
بی اختیاری ادرار در خواب یا شب ادراری، به تخلیه ی غیر ارادی ادرار، در هنگام خواب گفته می شود. بی اختیاری ادرار در خواب می تواند ناشی از مشکلات ساده ای مثل مشکلات کنترل مثانه یا مثانه ی بیش فعال بوده، یا به علت مشکلات ساختاری جدی تری مثل بزرگ شدن پروستات یا سرطان مثانه اتفاق بیفتد. مطالعات نشان می دهند که حدود 1 الی 2 درصد بزرگسالان، مبتلا به بی اختیاری ادرار در خواب هستند.
البته، محققان تصور می کنند که این آمار به دلیل شرم آور بودن این مشکل برای افراد، دقیق نیست! بنابراین، بهتر است شرم را کنار بگذارید و مشکل خود را با یک متخصص مطرح کنید. شما می توانید با کمک یک پزشک، درمان های مؤثر را امتحان کرده و استرس و اضطراب خود را در زمان خواب کاهش دهید.
دکتر محمد جباری جراح و متخصص کلیه و مجاری ادراری تناسلی و فوق تخصص ارولوژی ترمیمی
مهرداد
جمعه ۲۳ خرداد ۹۳( 1 دهه پیش)
تعداد بازدید: 95421
مشاهده پرسش
همیارسیستم